Một lượng lớn đất hiếm được khai thác ở ngay trong lòng Giang Tây, một tỉnh ở trung tâm vùng nhiệt đới Trung Quốc.

Wang Jing biết rõ khu vực này hơn ai hết. Năm 2016, chúng tôi gặp anh tại làng Xing Quang, một chàng trai 24 tuổi với khuôn mặt trẻ trung và ánh mắt biết cười dưới mái tóc bù xù. Anh am hiểu từng ngọn đồi quanh đây và không gặp khó khăn gì khi dẫn chúng tôi đến mỏ khai thác.

Anh từng làm việc nhiều năm trong mỏ khai thác trái phép được bao quanh bởi rừng bạch đàn. Wang Jing kể về cách mà anh từng đập vỡ các phiến đá đỏ rồi nghiền nát chúng cùng với hàng trăm thợ mỏ, cả nam lẫn nữ, với những gương mặt đen nhẻm.

Suốt 24 giờ mỗi ngày và 7 ngày một tuần, ngọn núi sống theo nhịp điệu của những con người lao động cật lực. Các thợ mỏ, được trả vài trăm euro mỗi tháng, ngủ ngay trên mặt đất đã bị cày nát bởi cuốc và máy xúc. Với nhịp độ điên cuồng đó, hàng trăm nghìn tấn quặng đã bị khai thác từ những ngọn núi này.

Tuy nhiên, hai năm trước, chính quyền Trung Quốc đã cấm các hoạt động khai thác trái phép ở đây. Các thợ mỏ bất hợp pháp cũng bị phạt nặng. Các kho kim loại sắp được xuất khẩu đã bị thu giữ tại cảng Quảng Châu, cách đó vài trăm cây số về phía nam, và hàng chục kẻ buôn lậu đã bị tống vào tù.

Mặc dù vậy: những người thợ mỏ vẫn quyết liệt ẩn nấp trong những địa hình khó xâm nhập. Họ hoạt động lén lút và kiếm tiền nhờ vào, theo lời đồn, sự dung túng của cảnh sát địa phương. Bằng cách này, họ tiếp tục cung cấp một lượng lớn khoáng sản ra thị trường chợ đen ở Trung Quốc. Những khoáng sản này sau khi được xử lý sẽ được xuất khẩu khắp thế giới.

Thế giới đang sục sôi vì đất hiếm. Ảnh: Innovation News Network.

Đó là những hoạt động mà chúng tôi vừa thoáng thấy. Ba kẻ khai thác trái phép đều biết điều đó. Người lái xe lại đe doạ lần nữa. Tôi nghĩ hơn hết là rời khỏi khu vực này. Chúng tôi sẽ không thấy được điều mà chúng tôi đến để tìm kiếm: bằng chứng về sự ô nhiễm nghiêm trọng do khai thác đất hiếm gây ra.

“Đó là chất độc, Wang Jing quả quyết, “sau khi khoáng sản thô được tinh chế, hoá chất được đổ thẳng vào đất.” Axit sulfuric và axit hydrochlric đã làm ô nhiễm các dòng sông xung quanh đến mức “không còn cây cối nào có thể mọc lên nữa,” anh ta nói tiếp. “Vì dãy núi Yaxi nằm xa các khu dân cư, nên người dân không bị ảnh hưởng. Nhưng ở những nơi khác, các khu nhà dân gần hơn rất nhiều.”

Các khu mỏ nằm rải rác khắp Trung Quốc với tổng diện tích khoảng 10.000 km2, tương đương với diện tích của Li-băng, đã góp phần lớn vào việc tàn phá môi trường của quốc gia này. Không chỉ việc khai thác than mới gây ra ô nhiễm, như các phương tiện truyền thông thường đề cập; mà việc khai thác kim loại hiếm cũng gây ra tình trạng tương tự.

Tình hình ô nhiễm đã trở nên quen thuộc đến mức Trung Quốc không còn liệt kê các trường hợp ô nhiễm nữa. Năm 2006, khoảng 60 công ty sản xuất indi, một kim loại hiếm được sử dụng trong công nghệ chế tạo pin năng lượng Mặt Trời, đã xả hàng tấn hoá chất vào sông Tương ở tỉnh Hồ Nam, miền Nam Trung Quốc, làm ảnh hưởng tới nguồn nước của các cộng đồng dân cư sống dọc theo lưu vực sông.

Đến năm 2011, các nhà báo đã báo cáo về những thiệt hại gây ra đối với hệ sinh thái của sông Đinh, tỉnh Phúc Kiến ven biển, do việc khai thác một mỏ giàu gali, một kim loại tiềm năng trong sản xuất bóng đèn tiết kiệm năng lượng.

Tại Cám Châu, nơi chúng tôi hạ cánh để thực hiện phóng sự năm 2016, báo chí địa phương đã đưa tin về việc hàng núi chất thải độc hại, do một công ty sản xuất vonfram, kim loại cần thiết cho các cánh quạt điện gió, đã chặn dòng chảy của một số nhánh của sông Trường Giang.

Một nhà báo Trung Quốc giấu tên đã mô tả những điều kiện làm việc như thời kỳ cổ xưa trong các mỏ khai thác than chì - một loại khoáng sản dùng để sản xuất ôtô điện - tại tỉnh Sơn Đông, phía đông Trung Quốc. Trong các nhà máy tinh luyện được xây dựng giữa những đống đất đen kịt được đào lên từ lòng đất, “những người đàn ông và phụ nữ, chỉ che mũi và miệng bằng khẩu trang đơn giản, làm việc trong bầu không khí đầy các hạt bụi đen và hơi axit. Đúng là địa ngục.”

Bên cạnh là những giếng nước bị ô nhiễm bởi chất thải độc hại từ các nhà máy, những cánh đồng ngô bị nhiễm độc, những cơn mưa axit… “Chính quyền địa phương đã cố gắng kiểm soát các tội phạm về môi trường, nhà báo tiếp tục, nhưng áp lực từ ngành sản xuất ôtô quá lớn.”