Buổi sáng bên ly cà phê và buổi tối trước khi đi ngủ là hai khoảng thời gian Phan Minh Đức thường dành cho việc đọc sách. Anh duy trì thói quen này từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường đến khi trở thành giáo viên dạy SAT (bài thi chuẩn hóa quốc tế do College Board tổ chức, dùng để xét tuyển vào các đại học Mỹ).

Trong thời đại số, anh Đức thừa nhận công nghệ giúp số lượng sách lớn được gói gọn trong thiết bị thông minh.

"Tuy nhiên, tôi vẫn thích mùi sách giấy mới mua", nhà vô địch Đường lên đỉnh Olympia 2010 nói với Tri Thức - Znews.

"Rủi ro tuyệt đẹp" của giáo dục

Sinh ra trong gia đình trí thức tại Hà Nội, Phan Minh Đức có thói quen đọc sách từ nhỏ, góp phần vào thành tích vượt trội của anh. Một năm sau khi vô địch Đường lên đỉnh Olympia, chàng trai Hà Nội bắt đầu hành trình học tập tại Đại học Swinburne (Australia), ngành Tài chính - Kế toán.

Trong môi trường giáo dục quốc tế, thói quen đọc sách tiếp tục giúp anh Đức nhanh chóng thích nghi và theo kịp bạn bè. Mỗi môn học, anh chỉ có 3 giờ lên lớp mỗi tuần, nhưng phải dành tối thiểu 10-14 giờ tự học. Thư viện trường mở cửa xuyên suốt, anh có mặt thường xuyên để tìm kiếm tài liệu, đọc sách và đào sâu những nội dung chưa hiểu trong bài học. Với nỗ lực không ngừng, anh tốt nghiệp cử nhân loại xuất sắc.

Năm 2018, anh Đức nhận được lời mời nghiên cứu sau đại học, được chuyển thẳng lên học tiến sĩ ngành Kinh tế năng lượng tại Đại học Swinburne. Đầu năm 2021, anh quyết định dừng chương trình tiến sĩ để chuyển sang học thạc sĩ ngành Hệ thống thông tin doanh nghiệp, định hướng chuyển đổi số.

Đến năm 2024, anh Đức gây bất ngờ khi trở về Việt Nam, thành lập dự án giáo dục và trực tiếp đứng lớp giảng dạy. Để thấu hiểu học sinh và truyền đạt kiến thức phù hợp, anh dành nhiều thời gian hơn để đọc các cuốn sách viết về giáo dục.

"The Beautiful Risk of Education của tác giả Gert Biesta là tác phẩm mà tôi rất thích vì đặt ra nhiều câu hỏi hay về bản chất của giáo dục", anh chia sẻ.

Tác phẩm của Gert Biesta ra mắt năm 2013, do nhà xuất bản Routledge phát hành. Trong The Beautiful Risk Of Education, Biesta cho rằng người học không phải đối tượng để nhào nặn và kỷ luật mà là chủ thể của hành động và trách nhiệm. Thông qua tác phẩm, ông phản đối tâm lý né tránh rủi ro đang chi phối nhiều chính sách và thực hành giáo dục hiện nay.

Biesta kêu gọi một nền giáo dục "yếu" thay vì ngày càng mạnh, an toàn và dễ dự đoán. "Yếu" ở đây không có nghĩa là kém chất lượng, mà xuất phát từ việc người dạy không thể bảo đảm trước kết quả: học sinh có hiểu, có tin hay có trở thành người như mình mong muốn hay không. Theo ông, càng cố loại bỏ rủi ro, giáo dục càng xa rời bản chất vốn chậm, khó và đầy bất định.

Một khái niệm thường được nhắc đến khi bàn về cuốn sách là "learnification" (tạm dịch: "học tập hóa"). Biesta dùng thuật ngữ này để phê phán việc giáo dục bị thu hẹp thành những câu hỏi về hiệu quả và thành tích.

Nhà giáo dục luôn trăn trở về mục đích của dạy và học

Gert Biesta là nhà sư phạm và triết gia giáo dục người Hà Lan. Ông được trang Leaders for Humanity giới thiệu là một trong những nhà tư tưởng có ảnh hưởng lớn trong giáo dục. Ông hiện là giáo sư Giáo dục công tại Đại học Maynooth (Ireland) và giáo sư Lý thuyết giáo dục và Sư phạm tại Đại học Edinburgh (Anh).

Các công trình của Biesta được dịch ra khoảng 20 thứ tiếng, tập trung vào chính sách giáo dục, chương trình học, hoạt động giảng dạy, đào tạo giáo viên, giáo dục công dân và dân chủ. Trước The Beautiful Risk of Education, ông đã bàn đến những câu hỏi tương tự trong Good Education in an Age of Measurement (2010). Cuốn sách cho rằng việc tập trung đo lường kết quả giáo dục đã đẩy câu hỏi về mục đích giáo dục ra ngoài lề.

Trong The Rediscovery of Teaching (2017), Biesta lập luận rằng cả lối dạy áp đặt lẫn việc chỉ xem giáo viên là "người hỗ trợ việc học" đều có nguy cơ biến người học thành đối tượng bị kiểm soát. Theo ông, việc dạy học có giá trị khi tạo ra những "khả năng hiện sinh" để học sinh gặp được tự do của chính mình và học cách tồn tại trong thế giới một cách trưởng thành.

Trong World-Centred Education: A View for the Present (2021), Biesta chỉ ra 3 mục đích của giáo dục: trang bị chuyên môn (qualification), xã hội hóa (socialisation) và hình thành chủ thể (subjectification). Theo ông, "hình thành chủ thể" gắn với việc người học tồn tại như chủ thể của chính cuộc đời mình, thay vì là đối tượng của các can thiệp giáo dục.

Trong cuộc trò chuyện với Leaders for Humanity, Biesta cho rằng mục đích của giáo dục là khơi dậy ở người khác mong muốn tồn tại trong thế giới một cách trưởng thành. Điều này không có nghĩa là tri thức hay kỹ năng không quan trọng, mà vấn đề nằm ở thứ tự ưu tiên.