Sự phát triển của thiên văn học đã mang tới những thông tin khoa học chính thống về tuổi của Vũ trụ. Ảnh minh họa: G.K.

Trong Nguồn gốc đạo đức học, Friedrich Niedsche [1], cũng như nhiều học giả trước và sau ông, đã than phiền về "tiến trình liên tục trong việc tự hạ thấp bản thân của con người" do cuộc cách mạng khoa học gây ra. Niedsche than tiếc vì sự mất mát niềm tin của con người vào phẩm giá, sự độc đáo và tính không thể thay thế của mình trong trật tự của sự tồn tại.

Nhưng với tôi, việc hiểu rõ bản chất thực sự của Vũ trụ tốt hơn nhiều so với sống mãi trong ảo tưởng, dù điều đó có khiến ta thỏa mãn và an tâm đến đâu đi chăng nữa. Lập trường nào sẽ thích ứng tốt hơn cho sự sống còn lâu dài của loài người? Cách tiếp cận nào sẽ mang lại cho ta nhiều thế chủ động hơn trước tương lai?

Và nếu trong quá trình đó, chút niềm tin ngây thơ vào bản thân có bị hao hụt đôi phần thì há có phải là mất mát gì lớn lao? Phải chăng ta nên xem đó là một trải nghiệm giúp con người trưởng thành và hun đúc nhân cách thì hơn?

Việc khám phá ra tuổi đời của Vũ trụ thực chất là từ khoảng 8 đến 15 tỷ năm, chứ không phải 6 đến 12 nghìn năm [2] giúp chúng ta trân trọng hơn tầm vóc và sự hùng vĩ của nó; việc chấp nhận quan niệm rằng chúng ta chỉ là một sắp xếp phức tạp đặc biệt của các nguyên tử, chứ không phải hơi thở của thần linh, chí ít cũng khiến ta phải tôn trọng các nguyên tử hơn.

Việc khám phá ra, như hiện nay có vẻ khả thi, rằng hành tinh của chúng ta là một trong hàng tỷ thế giới khác trong dải Ngân Hà [3] và rằng thiên hà của chúng ta là một trong hàng tỷ thế giới khác đã mở rộng một cách kỳ vĩ ranh giới của những điều có thể; phát hiện rằng tổ tiên của loài người và loài vượn là một đã gắn kết chúng ta với phần còn lại của sự sống và cho phép ta nảy sinh những suy ngẫm quan trọng, dù đôi khi buồn bã, về bản chất con người.

Hiển nhiên là sẽ không có đường quay lại. Dù thích hay không, chúng ta đã bị “mắc kẹt” với khoa học. Tốt hơn hết là chúng ta hãy tận dụng những gì tốt đẹp nhất của nó. Khi cuối cùng ta học được cách chấp nhận và nhận ra đầy đủ vẻ đẹp cùng sức mạnh của nó, ta sẽ thấy, cả trong khía cạnh tinh thần lẫn thực tiễn, rằng mình đã ký một bản khế ước hoàn toàn có lợi.

Ấy thế nhưng mê tín và ngụy khoa học vẫn không ngừng cản đường, đánh lạc hướng, đưa ra những câu trả lời dễ dãi, né tránh sự soi xét hoài nghi, tùy tiện kích hoạt nút cảm xúc gây sững sờ của ta và làm rẻ mạt trải nghiệm, biến ta trở thành những kẻ thực hành quen tay cũng như nạn nhân của sự cả tin.

Vâng, đúng là thế giới sẽ thú vị hơn nhiều nếu có các vật thể bay hay lặn không xác định rình rập trong lòng đại dương sâu thẳm ngoài khơi Bermuda và nuốt chửng tàu thuyền hay máy bay hoặc nếu người chết có thể kiểm soát, khiến tay ta và viết ra thông điệp nào đó.

Sẽ rất hấp dẫn nếu những thiếu niên có thể làm ống nghe điện thoại bay vọt khỏi giá đỡ chỉ bằng ý nghĩ hoặc nếu những giấc mơ của ta có thể tiên đoán chính xác tương lai, thường xuyên hơn mức mà xác suất ngẫu nhiên hay kiến thức hiện tại có thể giải thích được.

Tất cả những điều này đều là ví dụ của ngụy khoa học. Chúng tự nhận là dùng phương pháp và kết quả của khoa học nhưng lại không trung thành với bản chất của nó, thường vì dựa trên bằng chứng không đủ, hoặc cố tình bỏ qua các manh mối chỉ theo hướng ngược lại. Chúng dập dờn lan tỏa theo làn sóng của sự cả tin. Với sự hợp tác thiếu hiểu biết (và nhiều khi là sự đồng lõa đầy tính toán) từ báo chí, tạp chí, nhà xuất bản, đài phát thanh, truyền hình, nhà sản xuất phim và các tổ chức tương tự, các ý tưởng như vậy dễ dàng được phổ biến rộng rãi.

Trái lại, như tôi đã nghiệm ra qua cuộc gặp với anh “Buckley”[4], công chúng rất khó tiếp cận tới các khám phá khoa học thay thế, thách thức hơn và thậm chí còn choáng ngợp hơn gấp bội.

[1] Friedrich Wilhelm Niedsche (1844-1900) là một nhà triết học người Đức. Ông bắt đầu sự nghiệp như là một nhà ngữ văn học và viết nhiều bài phê bình về tôn giáo, đạo đức, các vấn đề văn hóa đương thời và triết học. Với phong cách viết nhiều ẩn dụ và nghịch lý hơn mức thông thường, ông được xem là một nhân vật quan trọng có ảnh hưởng lớn trong triết học hiện đại. Trực tiếp và gián tiếp (thông qua Martin Heidegger), Niedsche đã ảnh hưởng đến thuyết hiện sinh, chủ nghĩa hậu hiện đại, phân tâm học và nhiều tư tưởng theo sau đó.

[2] Chú thích của tác giả: "Không một tín đồ tôn giáo biết suy nghĩ nào tin vào điều này. Chuyện xưa lắm rồi", một trong những người phản biện bản thảo cuốn sách này viết vậy. Nhưng nhiều “nhà sáng tạo luận khoa học” không chỉ tin vào điều đó mà còn ngày càng ráo riết và thành công hơn trong việc thúc đẩy việc đưa nó vào giảng dạy tại các trường học, bảo tàng, sở thú và sách giáo khoa. Tại sao? Bởi vì nếu cộng dồn các “danh sách phả hệ trong kinh Cựu ước” cộng với tuổi thọ của các tổ phụ và những nhân vật khác trong Kinh Thánh thì sẽ ra con số đó và Kinh Thánh thì không thể có sai sót.

[3] Thiên hà là một hệ thống lớn các thiên thể và vật chất liên kết với nhau bằng lực hấp dẫn, bao gồm sao, tàn dư sao, môi trường liên sao chứa khí, bụi vũ trụ và vật chất tối, một loại thành phần quan trọng nhưng chưa được hiểu rõ. Có rất nhiều thiên hà trong vũ trụ và thiên hà chứa hệ Mặt trời của chúng ta được gọi là Ngân Hà.

[4] Một nhân vật giả tưởng tác giả nhắc đến trong cuốn sách. Đại diện cho những người không kiểm chứng các thông tin khoa học, trước khi chọn tin vào chúng.