Điều quan trọng nhất khi cúng ông Công ông Táo

Mâm cúng ông Táo của nhiều người xuất hiện đĩa rau câu hình cá chép - tương trưng nghi lễ phóng sinh cá chép vào ngày 23 tháng Chạp. Ảnh: Ngọc Trang/Facebook.

Mỗi năm đến 23 tháng Chạp, phong tục tiễn ông Công ông Táo về trời được người Việt duy trì dưới nhiều hình thức. Có người giữ nghi lễ cúng cá chép truyền thống, cũng có người chọn cách đơn giản hóa bằng cá rau câu, mâm cơm gọn nhẹ. Vậy điều cốt lõi cần được giữ lại là gì?

Tinh giản hay đánh mất truyền thống?

Từ Tết 2023 đến nay, thay vì mua cá chép thật để phóng sinh, chị Phương Trang (43 tuổi, phường Gia Định, TP.HCM) mua cá rau câu bày lên mâm cúng ông Táo trong nhà. “Ở những năm chưa mua cá rau câu thì tôi phải lo đến chuyện thả cá ở đâu cho đừng chết, phóng sinh mà cứ thả xuống sông hồ bừa bãi thì lại mang tác dụng ngược. Mua cá rau câu tiện lợi hơn, cúng xong thì cả nhà cũng chia nhau ăn được”, chị chia sẻ.

Không riêng chị Trang, nhiều người hiện nay đang tinh giản hoặc biến tấu các nghi lễ Tết cho phù hợp với cuộc sống đô thị. Thay vì dựng nêu, đốt vàng mã rình rang hay làm mâm cúng lớn, họ chọn hình thức đơn giản hơn nhưng vẫn giữ yếu tố tượng trưng.

Theo nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà, tác giả sách Thờ cúng cổ truyền Việt Nam: nghi lễ và thực hành nghi lễ, những việc này là “sự biến tấu hoàn toàn hợp lý và phù hợp với xu thế thời đại”.

Nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà.

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, ông kể khi đi chợ, bản thân thường thấy nhiều bộ đồ cúng ông Táo hiện nay đã thay đổi theo hướng tiện lợi, phổ biến hình tượng cá chép, cò bay, ngựa chạy đúng với phong tục vùng miền. Theo ông, đó là dấu hiệu cho thấy văn hóa truyền thống đang thích nghi linh hoạt, hiệu quả với nhịp sống hiện đại của xã hội.

“Quan trọng nhất là khi thực hiện nghi lễ cúng ông Công ông Táo, dù không hiểu quá nhiều về văn hóa cổ truyền, chúng ta nên biết liên hệ với gian bếp và những bữa cơm gia đình. Hình ảnh ông Táo chính là biểu tượng cho sự nồng ấm của một mái ấm”, ông Trà nhấn mạnh.

Nhà nghiên cứu cho biết ý nghĩa sâu xa nhất của lễ cúng ông Táo ngày 23 tháng Chạp là dịp để soi chiếu lại nếp nhà sau một năm, xem gia đình đã trải qua những gì, có đủ ấm áp, gắn bó hay còn lạnh lẽo, xa cách. Từ đó, mỗi người có thể cùng nhau thắp lên ngọn lửa yêu thương và sự thấu hiểu giữa các thành viên. Đó mới là “cốt lõi” của nghi lễ, là một triết lý tinh tế về hạnh phúc gia đình chứ không đơn thuần là hình thức hay lễ vật.

Nguồn gốc, ý nghĩa Tết ông Công ông Táo

Ngày 23 tháng Chạp, thường được gọi là Tết ông Công ông Táo, lâu nay vẫn được hiểu là dịp tiễn Táo quân cưỡi cá chép lên trời để báo cáo mọi việc trong năm. Tuy nhiên, theo nhiều học giả, nguồn gốc của nghi lễ này sâu xa và phong phú hơn nhiều so với cách diễn giải phổ biến trong dân gian.

Trong sách Bách khoa thư làng Việt cổ truyền, PGS.TS Bùi Xuân Đính cho rằng lễ này thực chất bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ Thần Bếp, hình thành từ thời kỳ mẫu hệ. Khi đó, người phụ nữ đóng vai trò trung tâm trong gia đình. Họ là người giữ lửa, lo bếp núc, tượng trưng cho sự ấm cúng và ổn định của tổ ấm. Việc thờ Thần Bếp chính là một hình thức tri ân và tôn vinh vai trò đó.

Mãi về sau, khi Đạo giáo và các yếu tố văn hóa Hán du nhập, quan niệm về Ngọc Hoàng và các Táo mới được định hình trong tín ngưỡng dân gian. Táo quân được cho là sẽ lên thiên đình bằng cá chép để tâu trình về những việc thiện ác của từng gia đình.

Tranh màu nước vẽ ba vị Táo Quân trong văn hóa truyền thống Việt Nam. Tranh: Đoàn Thành Lộc.

Còn trong Tín ngưỡng Việt Nam thuộc bộ Nếp cũ, nhà nghiên cứu Toan Ánh lý giải ngày 23 tháng Chạp là thời điểm Thổ Công (hay Táo quân), vị thần cai quản đất đai và bếp núc, lên thiên đình để báo cáo mọi việc trong gia đình với Ngọc Hoàng.

Ông phân biệt rõ nét khác nhau giữa phong tục của người Việt và người Hoa trong việc thờ cúng Táo quân. Nếu người Hoa thường lập bàn thờ Táo quân sát mặt đất và đổ rượu xuống sàn khi cúng vái, thì người Việt lại gắn nghi lễ này với các dịp giỗ chạp, lễ Tết, ngày sóc vọng (ngày 1 - ngày 15 hàng tháng).

Cũng theo Toan Ánh, truyền thuyết Táo quân của người Việt không giống Trung Quốc. Câu chuyện thường được kể xoay quanh 3 nhân vật Trọng Cao, Thị Nhi và Phạm Lang. Đó là một câu chuyện cảm động về tình nghĩa vợ chồng, sự thủy chung, dẫn đến cái chết chung bên bếp lửa của 3 người và cùng được phong làm Táo quân.

Về mặt tín ngưỡng, Táo quân, hay còn gọi là Vua Bếp, là sự kết hợp của ba vị thần: Thổ công trông nom bếp núc, Thổ địa quản lý nhà cửa và Thổ kỳ chăm lo chợ búa, mùa màng. Trong nhiều gia đình, bài vị thờ viết đầy đủ là: Đông trù tư mệnh Táo phủ thần quân, Thổ địa Long mạch tôn thần, Ngũ phương ngũ thổ Phúc đức chính thần. Một số khác rút gọn thành Định phúc Táo quân, thể hiện niềm tin rằng ông Táo là người “định phúc” cho cả gia đình dựa trên cách ăn ở, hành xử của gia chủ suốt năm qua.