Công tác tư tưởng: Từ phản ứng thụ động sang chủ động dẫn dắt

Kỷ nguyên mới đặt ra những yêu cầu mới, đòi hỏi năng lực hành động quyết liệt, nhanh, chính xác và hiệu quả. Để thực hiện tốt các yêu cầu mới ấy, trước hết cần có sự thống nhất cao trong Đảng và đồng thuận của xã hội.

Trên cơ sở kế thừa, phát huy những điểm sáng của công tác này thời gian qua, Đảng ta đã ban hành Quy định số 19-QĐ/TW và Nghị quyết số 25-NQ/TW, trong đó xác định các nhiệm vụ, giải pháp mới phù hợp với bối cảnh chuyển đổi số, lấy nền tảng số làm mặt trận trọng yếu để tổ chức thực hiện tốt các nhiệm vụ chính trị trong kỷ nguyên mới.

Ông Đoàn Văn Báu - Ủy viên Ban Thường vụ, Vụ trưởng, Tổ nghiên cứu chuyên đề, Ban Tuyên giáo Trung ương - chia sẻ với Tri Thức - Znews về những điểm mới đáng chú ý của hai văn bản này.

Ông Đoàn Văn Báu - Ủy viên Ban Thường vụ, Vụ trưởng, Tổ nghiên cứu chuyên đề, Ban Tuyên giáo Trung ương. Ảnh: Hoàng Giáp/Báo Nông nghiệp và Môi trường.

Từ “phản ứng thụ động” sang “chủ động dẫn dắt”

- Điểm mới nhất, mang tính bước ngoặt của Quy định số 19 so với các quy định trước đây về công tác chính trị, tư tưởng là gì, thưa ông?

- Theo tôi, ba điểm mới đó bao gồm:

Thứ nhất, chuyển trạng thái từ “định hướng, khuyến khích” sang “quy định bắt buộc”, từ “phản ứng thụ động” sang “chủ động dẫn dắt” và đặc biệt là yêu cầu lượng hóa bằng các tiêu chí cụ thể, rõ ràng, đo lường được.

Thứ hai, Quy định 19 lần đầu tiên chuẩn hóa và giải thích các khái niệm trong thời kỳ mới: “Công tác chính trị”; “Công tác tư tưởng”; “Không gian mạng”; “Dữ liệu số về công tác chính trị, tư tưởng”….

Thứ ba, Quy định 19 quy định rõ ràng trách nhiệm nêu gương và hành động của tập thể cấp ủy cũng như cá nhân người đứng đầu. Theo đó, đặt ra yêu cầu lượng hóa kết quả, lấy hiệu quả thực hiện nhiệm vụ chính trị và sự hài lòng của nhân dân làm thước đo cao nhất để đánh giá, xếp loại tổ chức Đảng và cán bộ, đảng viên hàng năm.

Đồng thời, đưa việc chấp hành kỷ luật phát ngôn, ứng xử trên mạng xã hội và các nền tảng số thành nội dung bắt buộc trong đánh giá bản lĩnh và ý thức kỷ luật của cán bộ, đảng viên.

- Xin ông cho biết Nghị quyết số 25 bổ sung, nâng tầm những gì mà Quy định số 19 chưa đề cập hết, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và không gian mạng? Những nội dung trọng tâm nào của Nghị quyết số 25 cần lưu ý?

- Nếu Quy định số 19 xác lập khung nguyên tắc và trách nhiệm đối với tổ chức Đảng và cá nhân đảng viên trong công tác chính trị, tư tưởng, thì Nghị quyết số 25 nâng tầm thành “Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới” với phương châm cốt lõi: “Chủ động - Sắc bén - Thuyết phục - Hiệu quả”.

Nghị quyết chuyển dịch trọng tâm chỉ đạo (Đột phá): (i) Chuyển từ tư duy “quản lý thông tin” sang “dẫn dắt nhận thức xã hội, củng cố niềm tin của nhân dân, tạo đồng thuận xã hội”; (ii) Dịch chuyển trọng tâm công tác tư tưởng về cơ sở, về từng địa bàn dân cư, kết hợp chặt chẽ giữa “không gian thực” và “không gian số”.

Đồng thời, nghị quyết có đột phá về công nghệ, dữ liệu và hạ tầng số: xây dựng nền tảng số và hệ sinh thái dữ liệu số dùng chung về công tác tư tưởng liên thông từ Trung ương đến cơ sở; ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn để phân tích, dự báo dư luận xã hội và chủ động bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Nghị quyết đổi mới cơ chế tài chính cho báo chí: chuyển từ cơ chế “cấp phát dàn trải” sang “đặt hàng theo nhu cầu, nghiệm thu theo mức độ tiếp cận và sử dụng thực tế của người dân”.

Nghị quyết còn định kỳ đo lường hiệu quả công tác tư tưởng bằng điều tra xã hội học và cơ quan đánh giá độc lập.

- Theo ông, hai văn bản này hỗ trợ, “gọi tên” nhau ở những điểm cụ thể nào để tránh chồng chéo, hình thức khi triển khai song song?

- Hai văn bản có phân định vai trò bổ trợ: Quy định số 19 đóng vai trò là “thước đo kỷ luật, chuẩn mực và trách nhiệm thể chế”, còn Nghị quyết 25 đóng vai trò là “chiến lược hành động, lộ trình và đột phá giải pháp”.

Các điểm liên thông và “gọi tên” trực tiếp trong văn bản như sau:

Quy định số 19 đóng vai trò “thước đo kỷ luật, chuẩn mực và trách nhiệm thể chế”, còn Nghị quyết 25 đóng vai trò là “chiến lược hành động, lộ trình và đột phá giải pháp”.

Ông Đoàn Văn Báu

Về kiểm tra, giám sát: Nghị quyết số 25 (Mục IV.6) giao Ủy ban Kiểm tra Trung ương đưa nội dung thực hiện Nghị quyết số 25 và Quy định số 19-QĐ/TW vào chương trình kiểm tra, giám sát định kỳ;

Về trách nhiệm người đứng đầu: Nghị quyết số 25 (Mục IV.10) xác định người đứng đầu cấp ủy trực tiếp chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện theo Quy định số 19-QĐ/TW;

Về bộ tiêu chí đánh giá: Quy định số 19 (Điều 15) giao Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương xây dựng bộ tiêu chí và quy trình đánh giá; Nghị quyết số 25 (Mục III.8) cụ thể hóa việc áp dụng thống nhất hệ thống tiêu chí, chỉ số đo lường hiệu quả này theo hướng khoa học, thực chất.

- Nếu chọn một từ khóa để nói về mối quan hệ giữa Quy định 19 và Nghị quyết 25, ông sẽ chọn từ nào và vì sao? Trung ương đã tính đến giải pháp nào để tránh trùng lặp báo cáo, kiểm tra ở cơ sở?

- Từ khóa tôi lựa chọn là “Thống nhất - Liên thông”. Bởi vì, Quy định số 19 tạo dựng nền tảng kỷ luật và chuẩn mực thể chế, còn Nghị quyết số 25 mở đường cho các giải pháp chiến lược để đưa thể chế đó vào thực tiễn một cách thống nhất trên cả không gian thực lẫn không gian số.

Tôi cho rằng giải pháp tránh trùng lặp, hình thức ở cấp cơ sở gồm 3 giải pháp.

Lồng ghép chương trình kiểm tra: Kiểm tra việc thực hiện Nghị quyết 25 và Quy định 19 được lồng ghép trong cùng một kế hoạch kiểm tra, giám sát của Ủy ban Kiểm tra các cấp;

Thực hiện nguyên tắc “6 rõ”: Rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền. Mỗi nhiệm vụ chỉ giao một cơ quan chủ trì, không phân tán hay chồng chéo;

Chia sẻ dữ liệu số dùng chung: Vận hành hệ thống dữ liệu số liên thông giúp cấp trên nắm bắt tình hình dư luận và kết quả thực hiện trực tiếp từ dữ liệu, giảm thiểu tối đa việc yêu cầu cơ sở báo cáo thủ công bằng văn bản giấy.

- Đâu là dấu hiệu cụ thể để nhận biết một địa phương/cơ quan đang làm thực chất và làm hình thức, đối phó, theo ông?

- Địa phương/cơ quan làm việc thực chất sẽ có những dấu hiệu như sau:

Chuyển biến rõ nét trong thực tiễn và đo lường được: Có sản phẩm công việc cụ thể, nâng cao niềm tin và sự hài lòng của người dân tại địa bàn.

Đổi mới phương thức quán triệt, tuyên truyền: Chuyển từ truyền đạt một chiều sang đối thoại, giải thích, thuyết phục; tài liệu quán triệt ngắn gọn, xác định rõ nguyên tắc “6 rõ”.

Chủ động nắm bắt và giải quyết dứt điểm điểm nóng: Nhận diện sớm, xử lý kịp thời các vấn đề tư tưởng phát sinh tại cơ sở và các rủi ro truyền thông trên không gian số, không đùn đẩy hay né tránh.

Trái lại, địa phương/cơ quan làm hình thức, đối phó cũng có thể nhận diện qua 3 dấu hiệu:

Ban hành văn bản suông và “khoán trắng”: Quán triệt theo quy trình suông, “nói không đi đôi với làm”, khoán trắng toàn bộ công tác tư tưởng cho cơ quan chuyên trách;

Thiếu chỉ số đo lường thực tế: Báo cáo chung chung, không có số liệu tiếp cận thực tế của người dân, không thực hiện điều tra xã hội học hoặc khảo sát độc lập;

Thụ động, thờ ơ trước dư luận: Chậm trễ, né tránh khi xuất hiện thông tin xấu độc hoặc tình huống phức tạp phát sinh tại địa phương.

- Bộ tiêu chí, chỉ số đo lường hiệu quả công tác tư tưởng bằng điều tra xã hội học, đánh giá độc lập sẽ được xây dựng theo hướng nào?

- Bộ tiêu chí, chỉ số đo lường được xây dựng theo hướng khách quan và độc lập, đánh giá định kỳ dựa trên kết quả điều tra xã hội học và các cơ quan/tổ chức đánh giá độc lập.

Đồng thời, lấy người dân làm trung tâm, đo lường bằng mức độ tiếp cận, mức độ hiểu, ghi nhớ, niềm tin và sự đồng thuận của nhân dân đối với các chủ trương, chính sách.

Bộ tiêu chí, chỉ số đo lường cũng dựa trên chỉ số dữ liệu số và kết quả đầu ra: đánh giá thông qua lượng truy cập, tương tác thực tế trên không gian số, cùng kết quả giải quyết các công việc khó, dồn tụ, bức xúc trong Nhân dân tại cơ sở.

Chính sách mới tác động thế nào tới cơ quan báo chí?

- Ông đánh giá việc chuyển từ cơ chế “cấp phát dàn trải” sang “đặt hàng theo nhu cầu, nghiệm thu theo mức độ tiếp cận thực tế” tác động thế nào đến các cơ quan báo chí?

- Các cơ quan báo chí buộc phải đổi mới chất lượng và hình thức. Sự thay đổi tạo động lực cạnh tranh lành mạnh; cơ quan báo chí chủ lực bắt buộc phải sản xuất nội dung hấp dẫn, hiện đại để thu hút độc giả, vì kinh phí được nghiệm thu dựa trên “mức độ tiếp cận và sử dụng thực tế của người dân”.

Thêm vào đó, báo chí phải thúc đẩy chuyển đổi số và báo chí đa nền tảng, khuyến khích xây dựng hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng, đa ngôn ngữ, tăng khả năng dẫn dắt dư luận trên không gian số.

Một tác động nữa là báo chí phải tối ưu hóa ngân sách nhà nước, tránh lãng phí trong in ấn, phát hành dàn trải không có người đọc; tập trung nguồn lực tài chính cho các sản phẩm truyền thông chính trị có tác động xã hội lớn.

- Ranh giới giữa nghiệp vụ báo chí (phản ánh đa chiều, phản biện) và yêu cầu kỷ luật phát ngôn của phóng viên, biên tập viên là đảng viên nên được hiểu như thế nào?

- Trước hết, mục đích phát ngôn cần mang tính xây dựng và tinh thần vì cái chung. Phản ánh, phản biện báo chí đúng đắn phải dựa trên sự thật, mang tính giáo dục, nêu gương, đấu tranh vì lợi ích chung của Đảng, Nhà nước và nhân dân.

Phản biện báo chí trung thực, khách quan chính là kênh tham mưu quan trọng giúp cấp ủy nhận diện thực tiễn.

Ông Đoàn Văn Báu

Thứ hai, cần thượng tôn nguyên tắc và kỷ luật phát ngôn. Phóng viên, biên tập viên là đảng viên tuyệt đối không suy diễn cá nhân, không đưa thông tin chưa kiểm chứng hoặc bình luận trái với đường lối, chủ trương của Đảng, làm suy giảm niềm tin xã hội.

Thứ ba, phóng viên, biên tập viên được khuyến khích phản biện đúng đắn. Nghị quyết số 25 nhấn mạnh yêu cầu “tăng cường đối thoại, tiếp thu phản biện xã hội”. Do đó, phản biện báo chí trung thực, khách quan chính là kênh tham mưu quan trọng giúp cấp ủy nhận diện thực tiễn, hoàn toàn không vi phạm kỷ luật phát ngôn khi được thực hiện đúng chuẩn mực đạo đức và nguyên tắc Đảng.

- Cơ quan báo chí, xuất bản cần đổi mới cách chuyển tải nội dung như thế nào để đạt đúng tinh thần “trao đổi, đối thoại, dễ hiểu, dễ nhớ, dễ thực hiện”, thưa ông?

- Theo tôi, có 3 hướng mà cơ quan báo chí, xuất bản có thể đổi mới.

Đổi mới phương thức và loại hình truyền thông: Thay thế các bài viết xơ cứng một chiều bằng hình thức hiện đại như infographic, video ngắn, podcast, báo chí dữ liệu; sử dụng ngôn ngữ phổ thông, bình dị, dễ tiếp cận với từng nhóm đối tượng độc giả.

Tăng cường đối thoại hai chiều: Mở các diễn đàn, tọa đàm giải thích chính sách, chủ động tiếp nhận phản hồi, giải đáp thắc mắc của người dân trên cả báo in, báo nói, báo hình và các nền tảng mạng xã hội.

Cụ thể hóa thành các chỉ dẫn hành động “6 rõ”: Chuyển tải các nội dung lý luận thành các tiêu chuẩn, mô hình thực hành dễ hiểu, giúp cán bộ và người dân có thể áp dụng ngay vào công việc hàng ngày.

- Xin cảm ơn ông vì cuộc trò chuyện!