Con thứ 'liều' hơn anh chị em?

Con thứ lớn lên ở vị trí luôn có một người đi trước để nhìn vào và một người đi sau để nhìn lại. Vị trí ấy khiến họ sớm phải trả lời một câu hỏi mà con cả và con út ít phải đối diện rằng mình là ai trong gia đình này?

Nếu con cả dễ được định danh bằng vai trò người lớn nhất, con út thường giữ vị trí nhỏ nhất, con thứ lại phải tìm một chỗ đứng nằm giữa hai cực đó. Họ có thể chọn cách khác biệt với anh chị, tìm một lĩnh vực riêng để được công nhận, hoặc trở thành người giỏi dung hòa những tính cách đối lập trong nhà.

Đó cũng là lý do con thứ thường được gắn với những đặc điểm như linh hoạt, dễ thích nghi, biết thương lượng và coi trọng các mối quan hệ.

Nhưng các nghiên cứu cũng gần đây cho thấy ở một số đặc điểm, con giữa có khác biệt nhất định so với con cả và con út, nhưng những khác biệt này khá nhỏ và chịu ảnh hưởng đáng kể từ môi trường gia đình.

Con thứ thường phải tìm một vị trí riêng giữa những vai trò đã được xác lập trong gia đình. Ảnh minh họa: Medium.

Khả năng tìm chỗ đứng

Một nghiên cứu công bố năm 2024 trên International Journal of Psychology đã xem xét mối liên hệ giữa thứ tự sinh và khả năng chấp nhận rủi ro ở 12.756 người Trung Quốc. Kết quả không ủng hộ quan niệm "càng sinh sau càng liều".

Khi so sánh con đầu với toàn bộ nhóm sinh sau, các nhà nghiên cứu nhận thấy người sinh sau có xu hướng chấp nhận rủi ro cao hơn. Tuy nhiên, khi tách nhóm này thành con giữa và con út, con giữa mới là nhóm có mức chấp nhận rủi ro cao nhất, trong khi con út không khác biệt đáng kể. Kết quả này vẫn được ghi nhận sau khi đã tính đến tuổi, khoảng cách giữa các lần sinh và quy mô gia đình.

Phát hiện này không có nghĩa con thứ mặc nhiên thích mạo hiểm. Điều đáng chú ý hơn có thể nằm ở vị trí của họ trong gia đình.

Con cả thường có một vai trò khá rõ ràng: người đầu tiên, người lớn nhất và thường được kỳ vọng làm gương. Con út cũng dễ được nhận diện với vị trí là em nhỏ nhất trong nhà. Trong khi đó, con thứ lại đứng giữa hai vai trò đã được định hình.

Trong hoàn cảnh đó, việc tạo ra một hướng đi khác có thể trở thành cách để khẳng định bản thân.

Nếu anh hoặc chị nổi bật về học tập, đứa trẻ thứ hai có thể tìm đến thể thao. Nếu người đi trước quá nghiêm túc, em có thể trở nên hài hước, hướng ngoại hoặc theo đuổi một lĩnh vực hoàn toàn khác. Đây không nhất thiết là sự nổi loạn. Đôi khi, việc đi theo con đường riêng đơn giản là cách để một đứa trẻ tạo dấu ấn của mình.

Nghiên cứu về hành vi hợp tác giữa anh chị em cũng gợi mở thêm một khía cạnh khác. Một nhóm nghiên cứu tại Đại học Toronto và Đại học Laval, khảo sát 288 trẻ thuộc 144 gia đình, cho thấy trẻ sinh sau có một số lợi thế về khả năng hợp tác so với con đầu.

Các tác giả cho rằng mối quan hệ giữa anh chị em là một môi trường xã hội quan trọng, giúp trẻ học cách hợp tác và điều chỉnh hành vi từ sớm.

Điều này phần nào lý giải vì sao khả năng thích nghi thường được gắn với con thứ. Họ vừa là em của một người, vừa là anh hoặc chị của một người khác, nên khó có thể duy trì một cách ứng xử duy nhất trong mọi tình huống.

Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc con thứ bẩm sinh giỏi "đọc vị" người khác.

Lớn lên giữa anh chị em có thể giúp trẻ sớm học cách hợp tác và điều chỉnh hành vi. Ảnh minh họa: Aly Song/Reuters.

Một nghiên cứu công bố trên Heliyon năm 2020 đã kiểm tra giả thuyết rằng con giữa, vì ít được chú ý hơn, sẽ có xu hướng tìm kiếm sự gắn bó ở bạn bè thay vì gia đình. Kết quả không tìm thấy bằng chứng cho thấy con giữa kém gắn bó với gia đình hơn hoặc thân thiết với bạn bè hơn những nhóm khác.

Phát hiện này góp phần bác bỏ hình ảnh quen thuộc về "đứa trẻ bị bỏ quên".

Con thứ không nhất thiết phải rời xa gia đình để tìm kiếm cảm giác thuộc về. Nhu cầu khẳng định bản thân có thể xuất hiện ngay trong chính gia đình, thông qua việc lựa chọn sở thích, vai trò hoặc những phẩm chất khác với anh chị em.

Khi một người đi trước đã chiếm một vị trí nổi bật, đứa trẻ phía sau có thể không cần cạnh tranh trên cùng một "sân chơi". Thay vào đó, chúng có thể chọn một con đường khác. Không phải vì thiếu năng lực, mà bởi sự khác biệt đôi khi là cách dễ nhất để khẳng định bản thân.

Khi trưởng thành, điều này có thể trở thành một lợi thế. Những người từng quen với việc tìm kiếm vị trí riêng trong gia đình có thể cởi mở hơn với những trải nghiệm mới hoặc linh hoạt hơn khi bước vào môi trường mới.

Con thứ có xu hướng chấp nhận rủi ro cao hơn con cả và con út, theo một số nghiên cứu. Ảnh minh họa: Artist Linbei/Pexels.

Tuy nhiên, khả năng thích nghi cũng có mặt trái. Người quá quen với việc điều chỉnh bản thân để phù hợp với người khác có thể gặp khó khăn trong việc xác định điều mình thực sự mong muốn. Người thường đóng vai trò dung hòa có thể ngại xung đột. Và người luôn tìm kiếm sự khác biệt đôi khi lại xem đó là cách duy nhất để cảm thấy bản thân có giá trị.

Có lẽ, nếu con cả thường tự hỏi "mình phải làm tốt đến đâu?", thì con thứ lại đối diện với một câu hỏi khác: "mình phải khác ai để biết mình là ai?".

Đó có lẽ mới là điểm đáng chú ý nhất ở con thứ. Không phải họ sinh ra đã linh hoạt hơn, thích mạo hiểm hơn hay giỏi hòa giải hơn, mà bởi vị trí ở giữa có thể khiến họ sớm học cách tìm ra chỗ đứng của riêng mình.

"Con thứ luôn khác biệt"

Theo Kevin Leman, nhà tâm lý học nghiên cứu về thứ tự sinh từ năm 1967 và là tác giả cuốn The Birth Order Book: Why You Are the Way You Are, con thứ là nhóm khó dự đoán nhất. Ông cho rằng tính cách của con thứ thường được hình thành dựa trên việc quan sát và phản ứng với anh chị lớn.

Nếu anh cả học giỏi và nguyên tắc, con thứ có thể trở nên thoải mái và phóng khoáng hơn. Nếu anh chị hướng nội, con thứ có thể phát triển theo hướng cởi mở hơn. Nói cách khác, con thứ thường tìm kiếm một "thị trường ngách" trong gia đình để khẳng định bản thân.

Con thứ được cho thường hình thành thói quen, tính cách dựa trên việc quan sát và phản ứng với anh chị lớn. Ảnh minh họa: Reuters.

Còn trong Con Thứ Luôn Khác Biệt, tác giả Young Hoon Kim kiêm bác sĩ chuyên khoa Nhi và Thần kinh nhi đồng, hiện giảng dạy tại Khoa Nhi, Đại học Y khoa Catholic (Hàn Quốc), không xem con thứ đơn giản là đứa trẻ ở giữa hay người dễ bị bỏ quên.

Điểm ông nhấn mạnh là đứa trẻ thứ hai bước vào một gia đình đã có sẵn kinh nghiệm nuôi con và một hình mẫu để so sánh. Vì thế, điều quan trọng không phải con thứ giống anh chị đến đâu, mà là trẻ có được cơ hội hình thành một bản sắc riêng hay không.

Theo Kim, cha mẹ dễ vô thức đem con thứ đặt cạnh người đi trước: “Anh con ngày trước học rất giỏi”, “Chị con hồi bằng tuổi này đã tự làm được”. Những so sánh tưởng như vô hại có thể khiến trẻ nhìn anh chị như một chiếc thước đo và tìm cách xác định mình thông qua sự khác biệt.

Kim nhấn mạnh mỗi đứa trẻ cần được nhìn nhận như một cá thể riêng. Con thứ không cần giỏi hơn anh chị để được công nhận, mà cần có không gian phát triển điểm mạnh và sở thích của mình. Theo ông, anh chị em nên trở thành những người đồng hành thay vì đối thủ cạnh tranh sự chú ý và thành tích.

Từ góc nhìn này, “khác biệt” không nhất thiết là nổi loạn. Một đứa trẻ có thể chọn lĩnh vực khác với anh chị đơn giản vì đó là nơi nó tìm thấy năng lực và hứng thú của riêng mình.

Điều đáng lo chỉ xuất hiện khi trẻ cảm thấy mình buộc phải khác mới được chú ý.

Vì vậy, giá trị lớn nhất trong cách Kim nhìn con thứ không nằm ở việc xác định họ sẽ trở thành người như thế nào, mà ở một nguyên tắc đừng biến sự khác biệt giữa các con thành một cuộc thi.

Con cả thường thông minh, hướng ngoại? Trách nhiệm và khả năng lãnh đạo thường được xem là đặc điểm của con cả. Song các nghiên cứu mới cho thấy những phẩm chất ấy khó có thể liên quan đến thứ tự sinh. 10 giờ trước

Có người vài năm không hôn ai Là biểu tượng của tình yêu nhưng nụ hôn ngày càng ít xuất hiện trong những cuộc hẹn. Cử chỉ lãng mạn này đang thay đổi cùng cách người trẻ tìm kiếm và xây dựng các mối quan hệ. 25:1484 hôm qua