Con cả thường thông minh, hướng ngoại?

Vị trí con cả có thể đi cùng nhiều kỳ vọng từ cha mẹ. Ảnh minh họa: Reuters.

Trong hình dung phổ biến, con cả thường là người trưởng thành sớm, thông minh, có trách nhiệm, cầu toàn, biết nhường nhịn và dễ trở thành người đứng ra quyết định. Đây cũng là người thường được cha mẹ kỳ vọng làm gương cho các em.

Nhưng khi giả thuyết này được đưa vào nghiên cứu, kết quả lại không hoàn toàn như những gì chúng ta vẫn nghĩ.

Khả năng lãnh đạo

Một nghiên cứu của Michael C. Ashton và Kibeom Lee, công bố trên Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) vào cuối năm 2024, phân tích dữ liệu của hơn 700.000 người trưởng thành và phát hiện thứ tự sinh chỉ tạo ra những khác biệt rất nhỏ về tính cách.

Ở hai đặc điểm trung thực, khiêm nhường và hòa đồng (Honesty-Humility và Agreeableness) trong mô hình tính cách HEXACO, con giữa là nhóm có điểm số cao nhất, tiếp theo là con út, con cả và cuối cùng là con một. Khi các nhà nghiên cứu kiểm soát thêm yếu tố quy mô gia đình, ảnh hưởng riêng của thứ tự sinh thậm chí còn nhỏ hơn.

Kết quả này đi ngược lại quan niệm phổ biến rằng con cả mặc định sẽ có tính cách nổi trội hơn về trách nhiệm hoặc khả năng lãnh đạo.

Nếu không phải thứ tự sinh, vậy điều gì tạo nên hình ảnh quen thuộc về người con cả?

Một nghiên cứu khác, công bố năm 2024 trên Annals of the New York Academy of Sciences, có thể đưa ra lời giải thích. Tomas Lejarraga và các cộng sự đã phân tích 49.621 quan sát từ hai bộ dữ liệu lớn ở Mỹ và Đức để nghiên cứu xu hướng chấp nhận rủi ro.

Kết quả cho thấy trẻ sinh sau có xu hướng chấp nhận rủi ro cao hơn con đầu ở độ tuổi 10-13. Tuy nhiên, sự khác biệt này giảm dần và gần như biến mất khi bước vào tuổi trưởng thành.

Con cả không phải ai cũng sở hữu nhóm tính cách lãnh đạo. Ảnh: Саша Лазарев/Pexels.

Điều đó cho thấy những khác biệt giữa các anh chị em có thể là sản phẩm của môi trường gia đình hơn là một đặc điểm tâm lý cố định.

Trên thực tế, con cả thường có những trải nghiệm mà những người sinh sau không có. Các em được sinh ra trong bối cảnh lần đầu làm cha mẹ của bố mẹ. Khi em nhỏ xuất hiện, con cả cũng là người đầu tiên được yêu cầu phải trưởng thành hơn.

Các em thường được giao nhiều việc hơn, được kỳ vọng biết nhường nhịn hơn và đôi khi trở thành người hỗ trợ bố mẹ chăm sóc các em.

Một đứa trẻ được giao trách nhiệm từ sớm sẽ có nhiều cơ hội rèn luyện khả năng tổ chức và giải quyết vấn đề. Một đứa trẻ thường xuyên được nhắc phải làm gương có thể trở nên cẩn trọng hơn trong cách cư xử. Theo thời gian, những hành vi này có thể trở thành thói quen và được nhìn nhận như một phần tính cách.

Nói cách khác, thứ tự sinh có thể tạo ra một vị trí trong gia đình, nhưng cách gia đình phản ứng với vị trí đó mới là yếu tố có khả năng định hình hành vi. Đây cũng là lý do các nhà nghiên cứu ngày càng thận trọng khi sử dụng thứ tự sinh để giải thích tính cách.

Bởi trải nghiệm của một người con cả còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như số lượng anh chị em, khoảng cách tuổi tác, cách nuôi dạy của cha mẹ, điều kiện kinh tế hay văn hóa gia đình.

Con cả của một gia đình hai con sẽ có trải nghiệm rất khác con cả trong một gia đình năm con.

Ngay cả nghiên cứu trên hơn 700.000 người cũng phát hiện quy mô gia đình có thể ảnh hưởng đến tính cách nhiều hơn thứ tự sinh. Những người lớn lên trong gia đình đông con có xu hướng đạt điểm cao hơn ở các thang đo về sự trung thực, khiêm nhường và hòa đồng.

Điều này cho thấy câu chuyện có thể không phải là "con cả khác con út vì sinh trước", mà là mỗi vị trí trong gia đình tạo ra những điều kiện xã hội khác nhau để trẻ học cách ứng xử.

Một số nghiên cứu trước đây từng ghi nhận mối liên hệ giữa việc sinh sớm hơn với tinh thần trách nhiệm hoặc thành tích nghề nghiệp. Tuy nhiên, những bằng chứng này chưa đủ nhất quán để khẳng định con cả mặc nhiên sở hữu tố chất lãnh đạo.

Có lẽ, câu hỏi chính xác hơn không phải là "Con cả có phải người trách nhiệm nhất hay không?", mà là "Vì sao một đứa trẻ lại được đặt vào vị trí phải có trách nhiệm hơn những người khác?".

Bởi con cả không phải là một kiểu tính cách. Đó trước hết là một vị trí trong gia đình. Còn con người được hình thành từ cách họ sống trong vị trí ấy.

Bí ẩn "chiếc áo" anh cả, chị cả

Cách tiếp cận này có thể được đặt cạnh cuốn Bí ẩn thứ tự sinh (The Birth Order Book) của TS. Kevin Leman, một trong những cuốn sách phổ biến về chủ đề thứ tự sinh.

Leman không chỉ đặt câu hỏi con cả, con giữa hay con út có tính cách gì, mà xem thứ tự sinh như một phần của hệ thống quan hệ gia đình. Cuốn sách tập trung vào việc lý giải những khác biệt về tính cách, lựa chọn và cách con người xây dựng quan hệ từ vị trí của họ trong gia đình; đồng thời mở rộng sang cách ứng xử giữa cha mẹ và con cái, anh chị em, vợ chồng hay trong môi trường kinh doanh.

Người con cả thường được kỳ vọng gánh vác gia đình. Ảnh: Pavel Danilyuk/Pexels.

Đối với con đầu lòng, Leman đặc biệt chú ý đến sự thay đổi xảy ra khi một đứa trẻ từ vị trí duy nhất trở thành anh hoặc chị. Đây là điểm giúp lý thuyết thứ tự sinh dễ tạo ra sự đồng cảm: người đọc có thể nhận ra trong đó những tình huống rất quen thuộc như được yêu cầu làm gương, được giao trách nhiệm hoặc phải thích nghi khi sự chú ý của cha mẹ chuyển sang một em bé mới.

Tuy nhiên, nếu đặt cuốn sách cạnh các nghiên cứu hiện đại, độc giả cần phân biệt hai tầng nội dung.

Một tầng là lăng kính tâm lý để quan sát gia đình. Ở tầng này, thứ tự sinh giúp người đọc đặt lại câu hỏi về những vai trò mà mỗi người từng đảm nhận. Tại sao một người luôn muốn làm người quyết định? Tại sao có người luôn cảm thấy mình phải chăm sóc mọi người? Vì sao có người dễ cạnh tranh với anh chị em, trong khi người khác lại tìm cách hòa giải?

Tầng còn lại là bằng chứng khoa học về mức độ ảnh hưởng thực sự của thứ tự sinh. Ở đây, các nghiên cứu hiện đại thận trọng hơn rất nhiều. Những dữ liệu lớn không ủng hộ việc dùng thứ tự sinh để dự đoán một cách chắc chắn rằng con cả sẽ tận tâm, hướng ngoại, cầu toàn hay có tố chất lãnh đạo.

Điều đó không khiến Bí ẩn thứ tự sinh mất đi giá trị đọc. Ngược lại, nó giúp cuốn sách được đặt đúng vị trí: một cách tiếp cận để suy nghĩ về gia đình và hành vi, thay vì một bài kiểm tra có thể xác định tính cách của một người dựa trên việc họ sinh thứ mấy.

Thứ tự sinh không phải chiếc khuôn đóng kín một con người, mà tương tác với cách bố mẹ nuôi dạy, hoàn cảnh gia đình, giới tính, khoảng cách tuổi giữa các con và vô số trải nghiệm khác.

Với con cả, câu hỏi ấy đặc biệt đáng chú ý. Có thể họ không sinh ra để lãnh đạo, không mặc định cầu toàn và cũng không phải lúc nào cũng trách nhiệm hơn người khác. Nhưng nếu từ nhỏ họ liên tục được giao vai trò của người lớn hơn, những hành vi như tự lập, chủ động, kiểm soát hay gánh trách nhiệm có thể trở thành một phần quen thuộc trong cách họ sống và hành xử.