Quan sát cách con người mô tả android trong phim ảnh và tiểu thuyết, có vẻ như ta ngầm chia sẻ trí tưởng tượng kiểu panprotopsychism - nếu hành vi của AI giống con người, thì dù nó không có neuron sinh học, ta vẫn cảm thấy đồng cảm như thể đó là một sinh vật có ý thức chủ quan.

Nhưng cũng giống như một AI có thể bao gồm nhiều thuật toán riêng biệt, các bằng chứng y học cho thấy não người có nhiều đơn vị ra quyết định khu biệt. Hãy xé các nghiên cứu về hai bán cầu não (trái và phải), cho thấy chúng gần như bình đẳng và tách biệt.

Bộ não của con người là một vũ trụ mất hàng nghìn năm để lý giải. Ảnh: ZME Science.

Nan đề của ý chí tự do khi một người có nhiều hơn một bộ não

Các nhà nghiên cứu Stella de Bode và Susan Curtiss đã nghiên cứu 49 trẻ em từng bị cắt bỏ một nửa bán cầu não để điều trị chứng co giật đe dọa tính mạng. Phần lớn các em sau đó vẫn hoạt động bình thường, và ngay cả những em còn mắc một chứng rối loạn nhất định vẫn duy trì được nhân cách tương đối đầy đủ. Dù ngôn ngữ thường phát triển ở bán cầu trái, cả hai bán cầu đều có thể đảm nhận chức năng tương đương, và người còn một bán cầu vẫn có thể thành thạo ngôn ngữ.

Một trường hợp đặc biệt là não bộ còn cả hai bán cầu nhưng bị cắt đứt cầu nối là 200 triệu sợi trục thần kinh - được gọi là thể chai (corpus callosum) - do nguyên nhân y khoa. Michael Gazzaniga (sinh năm 1939) đã nghiên cứu các trường hợp này, nơi hai bán cầu hoạt động nhưng không liên lạc với nhau được.

Qua các thí nghiệm mà ông chỉ đưa từ khoá cho bán cầu phải, ông phát hiện bán cầu trái - vốn không biết từ khoá - vẫn nhận trách nhiệm cho các lựa chọn được đưa ra, dù thật ra là bán cầu phải quyết định. Tức là bán cầu trái bịa ra những lời giải thích nghe có vẻ hợp lý cho mỗi quyết định, vì nó không nhận ra rằng còn có một bộ não khác ở trong cùng hộp sọ.

Các thí nghiệm như vậy gợi ý rằng mỗi người bình thường có thể thực sự sở hữu hai đơn vị nhận thức có khả năng ra quyết định độc lập, tuy vẫn gắn liền trong một danh tính có ý thức duy nhất. Mỗi bên đều tưởng rằng mình là trung tâm của mỗi quyết định, và vì hai “bộ não” này được hòa trộn chặt chẽ với nhau, nên điều đó cũng có vẻ đúng với cả hai.

Trên thực tế, khi quan sát vượt ra ngoài hai bán cầu, chúng ta có nhiều “người ra quyết định” khác nhau có thể có ý chí tự do theo nghĩa trước đó. Ví dụ, tân vỏ não - nơi diễn ra hoạt động ra quyết định - bao gồm nhiều module nhỏ hơn. Khi ta cân nhắc một lựa chọn, có thể có các module khác nhau đại diện cho các phương án khác nhau, mỗi cái cố áp đặt quan điểm riêng.

Người thầy của tôi, Marvin Minsky, đã có tầm nhìn tiên tri khi không xem não bộ như một cỗ máy ra quyết định thống nhất duy nhất mà là một mạng lưới phức tạp của các bộ máy thần kinh, trong đó từng phần riêng lẻ có thể thiên về những lựa chọn khác nhau khi chúng ta cân nhắc một quyết định.

Minsky mô tả não bộ của chúng ta như một “xã hội của tâm trí” (cũng là tiêu đề cuốn sách thứ hai của ông - The Society of Mind), bao gồm nhiều tiến trình đơn giản hơn phản ánh nhiều góc nhìn khác nhau. Vậy mỗi phần trong số đó có đang tự do lựa chọn? Làm sao chúng ta có thể biết được? Trong vài thập niên gần đây, đã có thêm nhiều bằng chứng thực nghiệm ủng hộ ý tưởng này - nhưng hiểu biết của chúng ta về cách các tiến trình thần kinh “trồi lên” và hình thành những quyết định mà ta ý thức được vẫn còn rất hạn chế.