Ba loài rắn cực độc Trại rắn Đồng Tâm cảnh báo

Mùa mưa lũ khiến nguy cơ rắn độc xuất hiện trong khu dân cư, đồng ruộng và vườn tược gia tăng do nơi trú ẩn tự nhiên bị ngập nước, buộc chúng di chuyển đến các khu vực khô ráo hơn.

Theo Thượng tá, bác sĩ chuyên khoa I Lê Văn Tâm, Trung tâm Nuôi trồng, Nghiên cứu, Chế biến dược liệu Quân khu 9 (Trại rắn Đồng Tâm), tại Đồng bằng sông Cửu Long, ba loài rắn độc thường gặp là rắn lục đuôi đỏ, rắn hổ đất và rắn hổ hồng.

Dù cơ chế gây độc và mức độ nguy hiểm khác nhau, tất cả trường hợp bị rắn cắn đều cần được đưa đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt, tuyệt đối không tự xử trí bằng các mẹo dân gian.

Rắn lục đuôi đỏ có màu xanh lục, khiến chúng dễ hòa lẫn vào màu lá cây. Ảnh: Animalia.

Rắn lục đuôi đỏ

Rắn lục đuôi đỏ là một trong những loài rắn độc thường gặp ở vườn cây, bụi rậm và những nơi nhiều cây cối. Loài này chủ yếu thuộc chi Trimeresurus, thường có thân màu xanh lục hòa lẫn với tán lá và phần đuôi màu đỏ hoặc nâu đỏ đặc trưng.

Rắn lục đuôi đỏ sở hữu hố cảm biến nhiệt nằm giữa mắt và lỗ mũi. Cơ quan này giúp chúng phát hiện con mồi máu nóng, kể cả trong điều kiện thiếu sáng. Chính vì vậy, người dân làm vườn, đi rẫy hoặc di chuyển trong bụi cây vào chiều tối, ban đêm có nguy cơ chạm phải rắn nếu không quan sát kỹ.

Nọc của rắn lục đuôi đỏ chủ yếu gây độc trên máu và mô. Thành phần nọc khá phức tạp, chứa nhiều loại protein như protease serine, metalloproteinase, lectin loại C và phospholipase.

Các chất này có thể tác động lên cơ chế đông máu của cơ thể theo nhiều hướng khác nhau, vừa thúc đẩy vừa ức chế đông máu, từ đó có thể dẫn đến rối loạn đông máu hoặc hội chứng rối loạn đông máu do tiêu fibrinogen.

Sau khi bị rắn lục đuôi đỏ cắn, nạn nhân thường đau dữ dội, vùng bị cắn nhanh chóng sưng nề, có thể kèm bầm tím, phồng rộp và tổn thương mô. Nếu không được điều trị kịp thời, người bệnh có nguy cơ hoại tử, nhiễm trùng, hội chứng khoang hoặc rối loạn đông máu, chảy máu nội tạng, buồn nôn, yếu cơ và rối loạn nhịp tim. Dù tỷ lệ không qua khỏi thấp nếu điều trị kịp thời, người bị rắn lục đuôi đỏ cắn vẫn cần được đưa đến cơ sở y tế ngay.

Rắn hổ đất sở hữu nọc độc mạnh. Ảnh: Thailand National Park.

Rắn hổ đất

Rắn hổ đất, hay rắn hổ mang một mắt (Naja kaouthia), là loài rắn hổ mang có nọc độc mạnh, phân bố rộng ở Nam và Đông Nam Á, theo Thailand Snake. Chúng thường có thân màu sẫm, khi bạnh cổ sẽ xuất hiện hình thoi hoặc đốm tròn giống hình mắt kính ở mặt sau cổ.

Theo chỉ số LD50 trên động vật thí nghiệm, nọc của rắn hổ mang một mắt được đánh giá có độc tính cao hơn nhiều loài hổ mang khác. Nếu rắn hổ mang phun nọc Java và rắn hổ mang chúa có LD50 lần lượt khoảng 0,8 mg và 1,2 mg, rắn hổ mang một mắt có thể gây chết người với liều khoảng 0,4 mg. Lượng nọc tiết ra trong mỗi vết cắn cũng khá lớn, trung bình khoảng 263 mg.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 dựa trên dữ liệu của Trung tâm Chống độc Ramathibodi (Thái Lan) giai đoạn 2018-2021 ghi nhận 485 trường hợp bị rắn hổ mang một mắt cắn.

Trong đó, 68% bệnh nhân bị sưng quanh vết thương, còn 21,4% xuất hiện hoại tử - biến chứng có thể khiến mô da, cơ, thậm chí xương bị tổn thương. Đáng chú ý, 3,9% bệnh nhân phải ghép da và 4,1% buộc phải cắt cụt chi, cho thấy vết cắn của rắn hổ đất có thể để lại di chứng hoặc biến dạng vĩnh viễn nếu không được điều trị kịp thời.

Ngoài tổn thương tại chỗ, rắn hổ đất còn gây nhiều triệu chứng toàn thân. Tăng huyết áp là biểu hiện thường gặp nhất (94,8%), tiếp theo là nhịp tim nhanh và thở nhanh. Nọc độc cũng có thể gây nhiễm độc thần kinh với các dấu hiệu như sụp mí mắt, nói ngọng, khó nuốt, thậm chí liệt cơ, khiến người bệnh mất khả năng vận động nếu không được điều trị kịp thời.

Rắn hổ hồng dễ nhận biết nhờ vùng cổ màu đỏ cam nổi bật tương phản với phần thân màu xanh ô liu. Ảnh: Shutterstock.

Rắn hổ hồng (sải cổ đỏ hoặc rắn hoa học trò)

Rắn hổ hồng, còn gọi là hổ lửa, sải cổ đỏ hoặc hoa học trò, có tên khoa học Rhabdophis subminiatus và tên tiếng Anh là red-necked keelback. Đây là loài rắn răng nanh sau phân bố rộng ở Nam Á và Đông Nam Á, dễ nhận biết nhờ vùng cổ màu đỏ cam nổi bật tương phản với phần thân màu xanh ô liu.

Trước đây, nhiều người từng cho rằng rắn hổ hồng ít nguy hiểm do là loài rắn răng nanh sau. Tuy nhiên, các ghi nhận sau này cho thấy loài này có thể gây tổn thương nghiêm trọng. Rắn hổ hồng thuộc chi Rhabdophis, trong đó một số loài có khả năng tích trữ chất độc từ con mồi như cóc vào các tuyến chuyên biệt ở vùng gáy. Đặc điểm này khiến chúng khác biệt với nhiều loài rắn nước hoặc rắn họ Colubridae khác.

Nọc độc của rắn hổ hồng có LD50 khoảng 1,29 mg/kg khi tiêm tĩnh mạch, mức được xem là đáng lo ngại và có thể so sánh với một số loài rắn độc nguy hiểm như rắn cạp nia sọc (Bungarus fasciatus).

Do là rắn răng nanh sau, chúng thường cần cắn và giữ chặt hoặc cắn nhiều lần để nọc phát huy tác dụng rõ trên người. Tuy nhiên, một khi nhiễm độc xảy ra, nạn nhân có thể gặp biến chứng nặng như rối loạn đông máu, suy thận, thậm chí không qua khỏi.

Một số trường hợp nghiêm trọng từng được ghi nhận ở người nuôi rắn làm thú cưng. Có người để rắn cắn suốt vài phút trước khi gỡ ra khỏi ngón tay, sau đó phải nhập viện và điều trị tích cực. Tại Thái Lan cũng từng ghi nhận trường hợp một bé trai 12 tuổi bị rắn nuôi làm thú cưng cắn ở Phuket và phải điều trị y tế.