Trong đời sống văn hóa Việt Nam, ông Táo gắn liền với tín ngưỡng thờ thần bếp và phong tục tiễn Táo quân vào ngày 23 tháng Chạp. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết chữ “Táo” trong tên gọi này có nghĩa là gì.

Theo nhà nghiên cứu An Chi, trong tiếng Hán, “táo” có nghĩa là bếp. Từ này còn xuất hiện trong các cách gọi phân loại bếp theo quy mô và đối tượng phục vụ. Chẳng hạn, “đại táo” là bếp lớn phục vụ số đông chiến sĩ hoặc nhân viên ăn tập thể; “trung táo” là bếp vừa; còn “tiểu táo” là bếp nhỏ. Ngoài ra, “đặc táo” được dùng để chỉ loại bếp nhỏ thượng hạng.

Trong tín ngưỡng dân gian, bếp được cho là có vị thần cai quản, gọi là Táo quân, Táo vương hoặc Táo thần. Trong khẩu ngữ, vị thần này còn được gọi là Táo công. Người Việt dịch cách gọi Táo công thành “ông Táo”, tạo nên tên gọi quen thuộc đến ngày nay.

Theo cách lý giải của An Chi, “ông Táo” không chỉ gắn với vị thần bếp mà còn được dân gian dùng để gọi từng hòn đất trong bộ ba hòn kê nồi, chảo khi nấu ăn. Những hòn đất này ban đầu có thể bị lửa làm cháy nám, lâu ngày chuyển sang màu đen.

Trong Đặc khảo về tín ngưỡng thờ gia thần, nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng cho biết thêm tín ngưỡng thờ Táo quân đã trải qua nhiều biến đổi. Người dân từ chỗ thờ vị thần cai quản bếp lửa sau đó tin rằng thần có quyền giám sát thiện ác, định đoạt họa phúc của gia đình. Quan niệm này góp phần lý giải ý nghĩa của lễ tiễn ông Táo ngày 23 tháng Chạp, khi gia đình làm lễ đưa thần về trời để tâu báo mọi việc trong năm với Ngọc Hoàng.

Quá trình biến đổi này còn thể hiện qua cách phân chia chức năng và vị trí thờ tự của Táo quân. Ở một số nơi, Thổ Táo chuyên coi việc bếp lửa được thờ dưới bếp, còn Định phúc Táo quân đảm nhận việc xét công tội, định phúc được thờ ở gian giữa nhà chính. Riêng tại Nam Bộ, bài vị Táo quân trong hầu hết gia đình đều mang danh hiệu Định phúc Táo quân, dù được đặt ở bếp hay trên trang thờ.