Chiến sự Iran có thể kết thúc, rạn nứt đồng minh của Mỹ thì chưa

Quyết định rút bớt binh sĩ Mỹ khỏi Đức, những tín hiệu về khả năng cắt giảm hiện diện quân sự tại châu Âu, cùng phản ứng bị cho là hời hợt trước các cuộc tấn công gần đây của Iran nhằm vào một đồng minh quan trọng ở Vùng Vịnh đang cho thấy những rạn nứt ngày càng sâu sắc giữa Washington và các đối tác chủ chốt.

Dù Mỹ và Iran đang từng bước tìm cách hạ nhiệt cuộc xung đột kéo dài 10 tuần, các phát ngôn và động thái của Tổng thống Donald Trump vẫn khiến nhiều đồng minh của Washington tại châu Âu, Trung Đông và Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương lo ngại Mỹ có thể trở thành một đối tác thiếu ổn định trong các cuộc khủng hoảng tương lai.

Giới phân tích cho rằng phong cách điều hành khó đoán của ông Trump kể từ khi trở lại Nhà Trắng đang tiếp tục làm suy yếu các liên minh của Mỹ và làm lung lay trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, đặc biệt trong quan hệ với NATO - liên minh mà ông nhiều lần công khai chỉ trích vì không đáp ứng yêu cầu của Washington trong thời chiến.

“Cách tiếp cận đầy liều lĩnh của ông Trump đối với Iran đang tạo ra những chuyển dịch rất mạnh. Uy tín của Mỹ đang bị đặt cược”, ông Brett Bruen, cựu cố vấn dưới thời Tổng thống Barack Obama và hiện là Giám đốc hãng tư vấn chiến lược Situation Room, nhận định.

Khoét sâu rạn nứt với châu Âu

Căng thẳng đặc biệt gia tăng giữa ông Trump và các đồng minh châu Âu sau khi Mỹ phối hợp với Israel tấn công Iran hôm 28/2 với cáo buộc Tehran sắp phát triển vũ khí hạt nhân, dù chưa đưa ra bằng chứng cụ thể. Việc Iran đáp trả bằng cách đóng eo biển Hormuz đã gây ra cú sốc năng lượng toàn cầu chưa từng có, khiến nhiều nền kinh tế châu Âu trở thành bên chịu thiệt hại nặng nề trong một cuộc chiến mà họ không mong muốn.

Ngay cả trước khi xung đột leo thang, ông Trump cũng đã khiến các đồng minh bất an khi áp thuế diện rộng, thúc đẩy kế hoạch tiếp quản Greenland từ Đan Mạch và cắt giảm viện trợ quân sự cho Ukraine.

Rạn nứt tiếp tục sâu thêm khi ông Trump tuyên bố rút 5.000 trong tổng số 36.400 binh sĩ Mỹ đồn trú tại Đức, sau khi Thủ tướng Friedrich Merz công khai cho rằng Iran đang “làm Mỹ bẽ mặt”. Sau đó, Lầu Năm Góc cũng hủy kế hoạch triển khai tên lửa hành trình Tomahawk tới Đức.

Ông Trump tuyên bố muốn rút binh sĩ Mỹ ra khỏi một số nước châu Âu. Ảnh: Reuters.

Ông Trump - người từ lâu hoài nghi vai trò của Mỹ trong NATO, liên minh do Washington góp phần thành lập sau Thế chiến II - còn cho biết đang cân nhắc cắt giảm lực lượng tại Italy và Tây Ban Nha, hai quốc gia có lãnh đạo bất đồng với ông về cuộc chiến Iran.

Động thái này diễn ra sau khi ông Trump cáo buộc các đồng minh không hỗ trợ đủ cho Mỹ trong chiến sự, đồng thời úp mở khả năng Washington có thể không còn tuân thủ Điều 5 của NATO - điều khoản phòng thủ tập thể cốt lõi của liên minh.

“Ông Trump đã nhiều lần thể hiện rõ sự thất vọng với NATO và các đồng minh”, người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly cho biết, đồng thời nhấn mạnh rằng một số nước châu Âu đã từ chối cho Mỹ sử dụng căn cứ quân sự trên lãnh thổ của họ để phục vụ chiến dịch chống Iran.

Trước đó, ông Trump cũng công khai chỉ trích Thủ tướng Anh Keir Starmer, tuyên bố hồi tháng 3 rằng ông Starmer “không phải Winston Churchill”, đồng thời đe dọa áp “mức thuế lớn” đối với hàng hóa nhập khẩu từ Anh.

Lầu Năm Góc dưới thời ông Trump thậm chí còn đề cập khả năng trừng phạt các đồng minh NATO bị cho là không ủng hộ đầy đủ chiến dịch chống Iran của Mỹ, bao gồm việc xem xét đình chỉ tư cách thành viên NATO của Tây Ban Nha và đánh giá lại việc Washington công nhận chủ quyền của Anh đối với quần đảo Falkland.

Một nhà ngoại giao châu Âu nhận định các lời đe dọa của ông Trump là tín hiệu rõ ràng buộc châu Âu phải đầu tư mạnh hơn cho an ninh của chính mình, dù các lãnh đạo khu vực hiện vẫn phải chấp nhận “thích nghi với những cú sốc liên tiếp”.

Dẫu vậy, theo các nhà phân tích, nhiều lãnh đạo châu Âu hiện cũng dần hiểu rõ chiến thuật đàm phán của ông Trump và bắt đầu cứng rắn hơn trong cách đối phó với Washington.

Ông Jeff Rathke, Chủ tịch Viện Mỹ - Đức thuộc Đại học Johns Hopkins, cho rằng dù Thủ tướng Merz từng tạo được thiện cảm với ông Trump trong các cuộc gặp trước đây, giờ đây ông “không còn cố che giấu đánh giá chỉ trích về những gì nước Mỹ đang tự đẩy mình vào”.

Các lãnh đạo châu Âu cũng nhận thức rằng ông Trump - người không thể tái tranh cử theo quy định pháp luật - có thể sẽ hành động ít bị ràng buộc hơn trên trường quốc tế trước khi rời nhiệm sở vào tháng 1/2029.

Lo ngại lan rộng sang Trung Đông và châu Á

Những rạn nứt trong mạng lưới đồng minh của Mỹ hiện không chỉ dừng ở châu Âu.

Khi Iran phóng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào UAE một đồng minh thân cận của Mỹ - hồi đầu tuần, ông Trump và các trợ lý dường như phản ứng khá thờ ơ, làm gia tăng tâm lý bất an trong các quốc gia Arab vùng Vịnh vốn đã chịu nhiều tác động từ chiến sự.

Ông Trump nhanh chóng mô tả vụ tấn công hôm 5/5 là “không nghiêm trọng”, dù vụ việc gây cháy tại cảng dầu quan trọng Fujairah và buộc chính quyền UAE phải đóng cửa trường học. Ngay cả sau các đợt tấn công tiếp theo, ông vẫn khẳng định lệnh ngừng bắn kéo dài một tháng vẫn được duy trì.

Ông Trump phát động chiến dịch quân sự bất chấp sự phản đối của một số đối tác vùng Vịnh. Dù các nước này sau đó bày tỏ đoàn kết với Washington, nhiều bên hiện lo ngại ông có thể đạt một thỏa thuận khiến họ tiếp tục phải đối mặt với một Iran vẫn còn nguy hiểm.

Cuộc chiến cũng làm dấy lên tâm lý bất an ở châu Á, nơi nhiều nền kinh tế phụ thuộc lớn vào nguồn dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz trước khi xung đột bùng phát.

Các quốc gia như Nhật Bản và Hàn Quốc vốn đã lo ngại trước chính sách thuế quan cứng rắn và các phát biểu coi nhẹ liên minh truyền thống của ông Trump. Giờ đây, họ còn đặt câu hỏi liệu áp lực kinh tế trong nước, bao gồm giá xăng tăng cao.

“Điều khiến chúng tôi lo ngại nhất là niềm tin, sự tôn trọng và kỳ vọng dành cho Mỹ - đối tác cốt lõi trong liên minh mà Nhật Bản coi trọng nhất, đang suy giảm”, ông Takeshi Iwaya, người giữ chức Ngoại trưởng Nhật Bản khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ hai, nói với Reuters. “Điều này có thể để lại cái bóng dài lên toàn bộ khu vực”.

Cựu Bộ trưởng Thương mại Nhật Bản Yasutoshi Nishimura cho rằng Tokyo ngày càng cần tăng cường quan hệ với các “cường quốc tầm trung cùng chí hướng” như Anh, Canada, Australia và các nước châu Âu để thích ứng với sự dịch chuyển quyền lực toàn cầu.

Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi tại Nhà Trắng ngày 19/3. Ảnh: Reuters.

Quan hệ tính toán với Israel

Từ thời điểm tuyên bố ngừng bắn với Iran, ông Trump gần như ngừng nhắc đến Israel hay ông Netanyahu trong các tuyên bố công khai vốn luôn mang giọng điệu lạc quan về chiến sự.

Mỗi khi nhắc tới ông Netanyahu, ông Trump chủ yếu đưa ra những lời cảnh báo hoặc chỉ trích. Sau vụ Israel tấn công mỏ khí South Pars của Iran, ông Trump công khai nói rằng mình đã yêu cầu Israel “không được làm vậy”.

Khi lệnh ngừng bắn được thiết lập, ông Trump ban đầu đứng về phía cách diễn giải của Israel rằng Lebanon không nằm trong thỏa thuận. Tuy nhiên, khi thỏa thuận có nguy cơ đổ vỡ, ông nhanh chóng đổi lập trường và buộc Israel phải làm theo.

Tuần này, ông Netanyahu bất ngờ phá vỡ quãng thời gian im lặng kéo dài hiếm thấy kể từ khi xung đột Iran nổ ra bằng một video phát biểu, trong đó nhấn mạnh rằng ông và ông Trump “phối hợp hoàn toàn” và “gần như nói chuyện mỗi ngày”.

Tuy nhiên, lời khẳng định rằng quan hệ Mỹ - Israel vẫn “êm đẹp” được đưa ra trong bối cảnh truyền thông Israel nhiều tuần qua liên tục đưa tin rằng Tel Aviv không còn được Washington tham vấn đầy đủ về cuộc chiến với Iran, thậm chí còn bị gạt ra ngoài nhiều cuộc đàm phán hòa bình do Pakistan làm trung gian, theo Guardian.

Mức độ hoài nghi đối với ông Netanyahu trong dư luận và báo chí độc lập Israel hiện lớn đến mức phản ứng đầu tiên sau bài phát biểu của ông không phải sự yên tâm, mà là suy đoán rằng tình hình thực tế có thể còn tệ hơn nhiều so với những gì công chúng hình dung.

“Ông ấy càng nói nhiều về mối quan hệ tuyệt vời với ông Trump, tôi càng cảm thấy lo ngại rằng căng thẳng thực tế đang rất lớn”, bà Dahlia Scheindlin, chuyên gia thăm dò và cố vấn chính trị Mỹ - Israel, nhận định. “Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu mọi chuyện đang diễn biến rất tệ, bởi cuộc chiến rõ ràng đang thất bại xét trên hầu hết mục tiêu ban đầu”.