Lật giở một cuốn sách, độc giả có xu hướng chỉ để ý đến tên sách, tên tác giả, mà ít ai chú tâm đến tên của biên tập viên nằm lặng lẽ ở trang thông tin xuất bản. Thế nhưng, vai trò của biên tập viên lớn hơn thế.

Với giới yêu sách, Nguyễn Hoàng Diệu Thủy là một trong số ít biên tập viên được biết đến, gắn với biệt danh "Chị Biên". Trong cuộc trò chuyện với Tri Thức - Znews, chị Nguyễn Hoàng Diệu Thủy chia sẻ những “góc khuất” của nghề: Từ việc "đỡ đầu" một bản thảo, tranh luận với tác giả đến đối mặt với "rác AI" trong thời đại trí tuệ nhân tạo.

Tác giả và biên tập viên "chung thuyền"

- Bây giờ, bạn đọc quan tâm tới sách của tác giả Việt biết có một biên tập viên là "Chị Biên". Vậy chị đã bén duyên với nghề biên tập như thế nào?

- Tôi tốt nghiệp sư phạm Văn, định ra trường làm cô giáo, nhưng chắc không có duyên với ngành Giáo dục lắm. Đúng giai đoạn tìm việc thì tôi nghe tin tuyển dụng biên tập viên của Nhà xuất bản Lý luận Chính trị thuộc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh. Hồi xưa công tác hướng nghiệp cũng không kỹ như bây giờ, đâm ra mình chẳng có một khái niệm nào về nghề biên tập viên trong đầu cả. Nghe tin tuyển dụng, dù chưa biết việc biên tập là làm gì, tôi cũng cứ thử thi tuyển vào và đỗ, từ đó trở thành một biên tập viên. Đến lúc đó, tôi mới biết thế nào là một biên tập viên sách.

Bôn ba một số nơi, đến năm 2010, tôi chính thức về công ty sách Nhã Nam. Khi mới về, tôi làm biên tập viên ở mảng sách phi hư cấu, sách dịch. Ở các đơn vị xuất bản thường có hai hệ thống biên tập viên, biên tập viên ngoại văn (biên tập các bản dịch của các dịch giả) và biên tập viên các bản thảo sách tiếng Việt của các tác giả trong nước.

- Biên tập sách tiếng Việt có đặc thù như thế nào?

- Khi chuyển sang làm biên tập viên mảng sách trong nước, tôi trực tiếp làm việc với tác giả, khai thác các đề tài, tổ chức bản thảo, đôi khi triển khai một ý tưởng thành một cuốn sách.

Quan sát thị trường và nhận thấy một nhu cầu đọc, biên tập viên sẽ hình thành một ý tưởng rồi chủ động tìm tác giả để thực hiện hóa ý tưởng đó. Công việc của biên tập viên khi ấy sẽ có tính tổ chức rồi tính điều phối tương đối cao. Tác giả sẽ viết dưới sự đồng hành, hỗ trợ và gợi ý của biên tập viên. Chúng ta thường biết biên tập viên là người hỗ trợ các tác giả, nhưng ít biết đến khía cạnh biên tập viên có thể “tạo ra” các tác giả.

Bản thảo đã thành hình thì đến lúc này biên tập viên mới bắt đầu ngồi vào bàn, chỉnh sửa cấu trúc, gọt giũa chi tiết, chuốt từng câu từng chữ, làm sao cho một bản thảo hoàn chỉnh nhất ra đời.

Tôi vẫn nhớ cảm giác háo hức khi những cuốn sách đầu tiên do mình tổ chức bản thảo ra đời. Cầm cuốn sách trên tay, một thứ hữu hình, cảm thấy kỳ diệu, vì những ý tưởng sơ khai, những trang viết rời rạc cuối cùng đã có một hình hài đẹp đẽ, vuông vắn, có sắc màu, có mùi giấy mới...

Lý Triều dị truyện (tác giả Phan Cuồng) là tác phẩm văn học Việt do Nguyễn Hoàng Diệu Thủy biên tập. Ảnh: Trần Hiền.

- Đâu là những thách thức của nghề biên tập?

- Các tác giả, họ đến từ nhiều lĩnh vực khác nhau trong cuộc sống. Và biên tập viên sẽ cần làm việc với nhiều mảng nội dung khác nhau chứ không chỉ một nội dung duy nhất. Người biên tập càng có kiến thức rộng sẽ càng làm việc tốt hơn, nên áp lực về kiến thức sẽ luôn là thách thức thường trực.

Một thách thức quan trọng nữa là, khi bạn nhìn vào khối tư liệu bộn bề của tác giả, bạn biết cái gì có thể trở thành sách. Bạn có thể nhìn ra một câu chuyện từ chỗ nguyên liệu hỗn tạp kia.

Thách thức tiếp theo khi biên tập một bản thảo khoảng 150.000 chữ đến 200.000 chữ hoặc hơn, với hệ thống nhân vật dày đặc, với cấu trúc và tiết tấu đặc thù theo từng dự án, công việc biên tập càng phức tạp. Người biên tập phải kiểm soát được toàn bộ, biết được nhịp điệu của bản thảo, chỗ nào cần nén lại, chỗ nào cần giãn ra... Trên cơ sở đó biên tập viên sẽ trực tiếp trao đổi với tác giả để chỉnh sửa sao cho ra được một sản phẩm gọn gàng, sắc nét nhất.

Cũng có khi tác giả và biên tập viên có quan điểm khác nhau. Nhưng chúng ta hiểu rằng mình đều đứng trên cùng một con thuyền với chung một đích đến là làm thế nào cho tác phẩm tốt hơn, nên đều có thể thỏa thuận và trao đổi để tìm ra tiếng nói chung.

Cũng có lần tôi gặp một tình huống “gay cấn”. Chuyện là một ngày đẹp trời, tác giả Marko Nikolic đến văn phòng chúng tôi, không hẹn trước, đề nghị gặp biên tập viên để giới thiệu một bản thảo. Thấy cũng lạ, tôi tiếp chuyện và ưu tiên đọc bản thảo sớm. Đó là một tiểu thuyết lấy chất liệu từ chính cuộc đời anh, kể về một chàng trai Pháp đến Hà Nội. Đọc xong, tôi thấy nửa đầu ổn, nhưng nửa sau gượng gạo. Nên tôi viết một lá thư góp ý. Không thể ngờ tôi đã nhận lại một bức thư phẫn nộ, trong đó tôi bị phê phán là kiêu ngạo.

Nhưng ba tháng sau, tác giả quay lại với bản thảo viết lại theo đề xuất của tôi. Tác phẩm tốt hơn hẳn, được chúng tôi xuất bản với tên Phố Nhà Thờ. Tiểu thuyết này sau còn giành giải Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội, tác giả đã mời tôi cùng tham dự lễ trao giải. Nhưng câu chuyện như vậy cũng hiếm lắm, tôi không thường gặp khúc mắc với tác giả.

- Chị biên tập cả sách văn học lẫn sách phi hư cấu. Hai mảng này khác nhau như thế nào?

- Với tôi, việc biên tập đan xen sách hư cấu và phi hư cấu mang đến cho tôi trạng thái cân bằng. Nếu chỉ làm sách hư cấu, ngày nào cũng đắm chìm trong một thế giới tưởng tượng nào đấy, rất mệt; sách phi hư cấu với những câu chuyện trong thế giới thực giúp tôi thấy được cân bằng trở lại.

Sách văn chương thường khi sáng tác, tác giả đã có một kết cấu tương đối cố định rồi. Nên nếu như không phù hợp, tôi đã loại ngay từ quá trình thẩm định. Còn nếu bản thảo đã qua vòng thẩm định, mức độ can thiệp của biên tập viên với sách văn học thường không quá lớn. Còn sách phi hư cấu, như tôi đã nói, với những cuốn tôi đồng hành từ khâu ý tưởng, thì biên tập viên tham gia vào việc hình thành nội dung là khá sâu, và cũng trải qua quá trình dài để xây dựng.

Như cuốn Chuyện thầy trò của hai nhà báo viết mảng Giáo dục là Chu Hồng Vân và Hoàng Hương. Ý tưởng của cuốn sách xuất phát từ việc, tôi muốn tìm sách về nhà giáo để tri ân cô giáo của con tôi các dịp lễ, mà không thể thấy trên thị trường. Tôi đã liên hệ các tác giả, cùng nhau bàn về cấu trúc, về cách triển khai cuốn sách.

Với tôi, được tiếp xúc với rất nhiều thế giới đa dạng như vậy là một thú vui khi làm nghề. Thế giới của tác giả Hoàng Nam Tiến trong cuốn Thư cho em sẽ khác với thế giới của người đầu bếp trong cuốn Những món ăn nuôi ta lớn.

Biên tập viên là người biết nhìn ra bản thảo nào có thể in, bản thảo nào cần sửa và sửa như thế nào để thành sách. Ảnh: Trần Hiền

Tôi lo cho tiếng Việt

- Công việc của chị thay đổi như thế nào kể từ khi AI phát triển?

- Thay đổi, đối với công việc của tôi, là không quá nhiều. Đương nhiên bây giờ AI hỗ trợ mình rất nhiều ở khâu tra cứu thông tin, rồi mình làm các công việc sự vụ. Các phần như lời giới thiệu trên bìa, đặt tên sách, hay khi tổ chức bản thảo, những lúc bí ý tưởng ở cấp độ nhỏ thôi, tôi cũng có thể nhờ AI gợi ý.

Nhưng tôi chưa từng thử việc cho toàn bộ bản thảo vào nhờ AI đọc và sắp xếp. Riêng việc đọc duyệt lại những gì AI trả lại thôi, đảm bảo AI truyền đạt chính xác lại chỗ nguyên liệu thô mình cho vào, đã đủ mệt rồi. Mình không thể kiểm soát được việc AI có làm biến đổi, sai khác bản thảo không. Để biên tập bản thảo thành một cuốn sách đọc được, xuất bản được, người kiểm soát vẫn là biên tập viên chứ không thể nào là AI.

AI sẽ có thể thay thế những biên tập viên trung bình, những biên tập viên chỉ đọc sửa lỗi chính tả. AI không thể thay thế một biên tập viên biết phát triển cái hay từ bản thảo thô, biết gọi ra câu chuyện từ tác giả.

Tức là người biên tập sẽ theo sát cả quá trình xây dựng bản thảo, đào sâu vào một chủ đề, nhận ra một bản thảo có thể triển khai theo hướng nào thì hay, tác giả có thể phát triển thêm ý nào, hay nhận diện một câu chuyện chưa từng thấy trên thị trường sách. Những công việc đó, AI chưa làm được.

- Chị có thường gặp những bản thảo mang dấu vết AI?

- Bây giờ thì tôi cho rằng ai cũng dùng AI ở mức độ nào đó. Chúng ta khó nói chuyện là có dùng hay không dùng, đạo đức hay không đạo đức, khi mà ai cũng dùng, kể cả trong sáng tác văn học. Các cuộc thi sáng tác hiện nay đều có mục ghi là không dùng AI, nhưng rõ ràng là không thể kiểm soát hết.

Khi đọc duyệt bản thảo để tuyển chọn nội dung xuất bản, phải nói “rác AI” đến tay tôi cũng khá nhiều. Thường xuyên tôi nhận ra dấu vết AI trong bản thảo, những cấu trúc câu khuôn mẫu mà ta thấy nhan nhản mọi nơi, diễn đạt vòng vo nhưng nó không đi vào được trọng tâm. AI không thể nghĩ thay bạn được, bạn phải có ý tưởng.

Nhưng cũng có khi, có những chuyên gia gửi bản thảo đến, họ có lẽ quá bận nên dùng AI hỗ trợ triển khai ý tưởng của họ. Trong trường hợp này tôi sẽ hỗ trợ, giúp họ sửa văn phong cho mềm mại, uyển chuyển hơn, nhưng vấn đề là họ đã có ý tưởng và câu chuyện tốt rồi.

Chúng ta vẫn luôn phân loại được những tác giả có ý tưởng tốt, có văn phong đặc trưng, dù có AI hỗ trợ hay không. Với các tác giả gửi bản thảo đến, tôi không đặt câu hỏi đây là bản thảo có sự tham gia của AI hay không, vấn đề cuối cùng là sản phẩm có tốt hay không.

Biên tập viên Nguyễn Hoàng Diệu Thủy và những cuốn sách chị biên tập. Ảnh: Trần Hiền.

- Tiếp xúc với các sáng tác ban đầu của tác giả, chị cảm thấy AI đang tác động ra sao đến cách nhiều người sáng tác?

- Có, AI đang “đào tạo lại” rất nhiều người. Tôi nhận thấy nhiều người dùng bài AI viết mà không biết rằng nó tệ, hoặc họ cố tự viết nhưng viết như AI. Điều đó rất tệ hại.

AI đã thiết lập được một cái chuẩn viết trung bình và bây giờ nhiều người cũng viết theo kiểu như vậy. Họ coi thế đương nhiên là đúng, đương nhiên là hay. Những bài viết dài nhưng loanh quanh luẩn quẩn không đi vào trọng tâm, những ngôn từ “leng keng màu mè” nhưng rỗng nghĩa, kiểu văn phong hơi tí là xuống dòng, lối viết cứ một câu khẳng định đi kèm với một câu phủ định để tạo sự nhấn nhá, tỏ vẻ “nguy hiểm”...

Tôi cũng có chút lo lắng cho tiếng Việt nếu như những mẫu viết đó ngày càng phổ biến. Và tôi thấy đáng ngại cho văn hóa đọc nếu độc giả chấp nhận một cái chuẩn chung như thế. Nó ảnh hưởng đến vẻ đẹp của ngôn ngữ và khả năng chúng ta cảm nhận, hưởng thụ vẻ đẹp của tiếng Việt.

- Từ kinh nghiệm làm nghề, chị có lời khuyên gì cho các biên tập viên trẻ?

- Đối với biên tập viên trẻ trước tiên là phải đọc, đọc nhiều. Đọc nhiều để có thể biết được về các kiểu văn phong khác nhau. Để tự rèn cho mình năng lực ngôn ngữ. Khi có năng lực này, bạn sẽ phát triển được một thứ trực giác khi biên tập, nó là cảm giác khi đọc ta thấy những điểm “cấn”, dù mơ hồ thôi, nhưng đủ để ta phải dừng lại kiểm tra, thay vì trôi đi trong bản thảo. Đọc còn để nạp thêm kiến thức, vì kiến thức đối với một biên tập viên thì không bao giờ là đủ cả.

Một điều nữa tôi đặc biệt khuyến khích là biên tập viên nên biết viết. Khi bạn hiểu được thái độ, hành vi của người cầm bút, hiểu cách triển khai một bài viết thế nào, bạn sẽ nắm chắc hơn về cấu trúc, về nhịp điệu của văn bản khi đọc biên tập.

Tôi đã viết báo, tường thuật, điểm sách từ trước khi làm một biên tập viên, và điều đó rất hỗ trợ cho quá trình làm nghề nhiều năm của tôi. Bạn hãy bắt đầu với những bài viết ngắn, như kể một chuyện xung quanh mình, hay viết cảm thụ một cuốn sách, dần dần viết những bài phức tạp hơn, như thế ta sẽ tự tin hơn nhiều với chữ.