Trong làng xuất bản Việt, cái tên Trần Đại Thắng đã trở thành một dấu ấn, một thương hiệu gắn liền với sự cầu toàn và tình yêu mãnh liệt dành cho sách. Anh không chỉ là một họa sĩ thiết kế tài năng, một người làm sách tâm huyết, mà còn là người kiến tạo cả một hệ sinh thái sách đẹp, sách nghệ thuật tại Việt Nam, nơi những cuốn sách từ vật phẩm tri thức thông thường trở thành những tác phẩm nghệ thuật đầy cảm xúc, xứng đáng để nâng niu, trân trọng qua nhiều thế hệ.

Hành trình của anh là hành trình của một con người âm thầm, bền bỉ, luôn chọn đi những con đường còn mới mẻ trong từng bối cảnh của xuất bản Việt Nam, để lại những di sản đẹp đẽ cho văn hóa đọc nước nhà. Với Trần Đại Thắng, sách chưa bao giờ là một nghề đơn thuần, mà là một định mệnh: “Hầu như mọi điều tôi có, đều bắt nguồn từ sách”.

Văn mới, Sách Tết, Sách đẹp

Nếu hỏi điều gì định hình nên con người Trần Đại Thắng hôm nay, có lẽ phải bắt đầu từ một cậu bé say mê sách ở vùng đất Hòa Bình, rồi Hà Nội. Tình yêu ấy thuần khiết và mãnh liệt từ thuở nhỏ, khi cậu bé Thắng có thể bắt xe khách đi 70 cây số một mình về phố sách Tràng Tiền, Hà Nội, chỉ để tìm mua cho bằng được những cuốn sách thời bao cấp quý hiếm.

Hành trình ấy có khi bắt đầu từ Hòa Bình, xuống Hà Đông, rồi tiếp tục đi tàu điện hoặc xe buýt lên Bờ Hồ. Điểm dừng chân là hiệu sách Nhân dân góc Tràng Tiền - Ngô Quyền.

Bước qua cánh cửa ấy là bước vào một thế giới khác: thế giới của tri thức, của những bộ sách kinh điển. Cái “vỏ” - tức bìa sách - đã cuốn hút cậu từ rất sớm, với niềm tin rằng nó phải bay bổng và mời gọi. Cũng từ những ngày ấy, Trần Đại Thắng bắt đầu hành trình mà sau này tóm lược như một lẽ tự nhiên: Mê sách - vẽ bìa sách - làm sách - bán sách - học nghề làm sách đặc biệt - thực hành nghệ thuật.

Tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, hành trình lập nghiệp của chàng trai trẻ bắt đầu từ vị trí họa sĩ vẽ bìa tại Nhà xuất bản Phụ Nữ Việt Nam. Trong một không gian sáng tạo nhỏ bé với diện tích bìa khiêm tốn, nơi các bậc đàn anh đã “tung hoành”, Thắng tìm cho mình một lối đi riêng: gần gũi, nhưng không kém phần táo bạo và hiện đại.

Những bìa sách cho các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái hay các danh tác thế giới dần trở nên quen thuộc và được yêu thích. Anh quan niệm: “Một cái bìa đẹp là cái bìa bắt mắt độc giả, có nhiều người cùng thích dù ở các thời điểm khác nhau”. Nhưng đằng sau sự bắt mắt ấy là một tư duy thấu đáo về sự cân bằng giữa thẩm mỹ, thị trường và cá tính tác giả.

Không dừng lại ở việc “tạo khuôn mặt” cho sách, Trần Đại Thắng nung nấu khát vọng lớn hơn: làm chủ cả “thân thể” cuốn sách. Năm 2004, thương hiệu sách Đông A ra đời. Anh không chọn lối mòn an toàn, mà liên tục tiên phong với những ý tưởng mới.

Năm 2005, anh gây bất ngờ với ấn bản đặc biệt đầu tiên: “ Văn mới 5 năm đầu thế kỷ ” - S100 (chỉ 100 bản được đánh số). Điều làm nên giá trị khác biệt không chỉ ở số lượng giới hạn, mà ở tấm lòng của người làm sách.

Trần Đại Thắng đã tự mình rong ruổi khắp ba miền, tìm gặp trực tiếp 41 tác giả để xin chữ ký tươi nguyên in lên từng cuốn. Hành trình ấy có khi đưa anh từ Hà Nội vào tận Cà Mau để gặp nhà văn Nguyễn Ngọc Tư. Anh làm điều đó bằng một sự tôn trọng sâu sắc dành cho người sáng tạo và cho chính cuốn sách.

Đó là lần đầu tiên dòng sách sưu tầm phiên bản đặc biệt được định hình lại tại Việt Nam sau một thời gian dài gián đoạn. Với Trần Đại Thắng, cầm trên tay ấn bản đặc biệt có chữ ký trực tiếp của các tác giả, những người yêu văn chương xúc động bởi sự trân trọng người viết - và hơn nữa, sự trân trọng dành cho người đọc.

Tư duy “khác đám đông” của Trần Đại Thắng còn thể hiện ở sự nhạy bén và dũng cảm trong chuyển hướng. Khi dòng sách văn học đương đại trong nước bão hòa, anh mạnh dạn tạm dừng thương hiệu “Văn mới” đang rất thành công để chuyển hướng sang mảng sách hình ảnh, bách khoa tri thức, văn học kinh điển và sách thiếu nhi chất lượng cao.

Anh không ngần ngại học hỏi từ những nhà xuất bản hàng đầu thế giới tại các hội chợ sách quốc tế, mang về Việt Nam những cuốn sách đẹp, như bộ sách của DK (Anh). Với anh, làm sách cũng là một hành trình sáng tạo, và sách của Đông A luôn có một gương mặt riêng.

Và rồi, một ý tưởng đẹp đẽ mang tính kế thừa văn hóa đã ra đời: phục hồi “Sách Tết” - một nét đẹp văn hóa đã bị gián đoạn suốt 60 năm (từ 1959). Năm 2019, “Sách Tết” của Đông A chính thức trở lại, tập hợp tinh hoa văn, thơ, nhạc, họa, như một món quà tinh thần sang trọng đầu năm, nối dài mạch nguồn xưa cũ mà vẫn rất hiện đại.

Đưa sách trở thành tác phẩm nghệ thuật thủ công

Nếu giai đoạn đầu, Đông A định vị bằng nội dung hay và hình thức đẹp, thì những năm gần đây, Trần Đại Thắng đã đưa sách lên một tầm cao mới: sách trở thành tác phẩm nghệ thuật thủ công (artist’s book). Đây là một hành trình kỳ công, tốn kém và đầy đam mê. Triết lý của anh rất rõ ràng: Nếu xã hội sẵn sàng mơ đến những món đồ xa xỉ, tại sao sách - một sản phẩm văn hóa - lại không thể được đối xử ở đẳng cấp tương xứng?

Năm 2020, Đông A chính thức thành lập Phòng Sách thủ công, mời nghệ nhân Dư Thanh Khiêm - người có 15 năm kinh nghiệm học nghề và thực hành tại Bỉ - về đào tạo đội ngũ.

Từ đây, những kỹ thuật đóng sách tinh xảo của phương Tây như khâu rết (Passé-carton), đóng bìa kiểu Bradel, phong cách Kinh Thánh, in Letter Press (in lún)… được áp dụng. Nhưng điều làm nên linh hồn riêng của Đông A là sự kết hợp hài hòa Đông - Tây.

Trần Đại Thắng kiên trì đưa bản sắc Việt vào từng “tác phẩm” của mình: sử dụng chất liệu giấy dó truyền thống Bắc Ninh cho Số đỏ và Truyện Kiều ; áp dụng sơn mài trong các ấn bản Đông Dương xinh đẹp và kỳ vỹ , Napoléon ; đưa họa tiết rồng mây, hoa văn Đông Sơn lên bìa sách Việt Nam sử lược , Lịch sử Việt Nam bằng hình …

Mỗi cuốn sách S100 ra đời là kết quả của hàng trăm giờ lao động thủ công tỉ mỉ, của những chuyến đi dài ngày tìm kiếm nguyên liệu, học hỏi kỹ thuật từ các nghệ nhân hàng đầu châu Âu. Chúng không chỉ để đọc, mà còn để ngắm nhìn, sờ chạm, cảm nhận và lưu giữ như một vật phẩm có giá trị lâu dài. Quan điểm của anh về giá trị sách rất rõ ràng: “So với một món đồ hàng hiệu, ta nên mong sách xa xỉ hơn nữa”. Bởi sự xa xỉ ở đây là xa xỉ của tri thức, của cái đẹp được nâng niu, của tình yêu văn hóa.

Thành quả xứng đáng đã đến. Đầu năm 2024, lần đầu tiên Đông A mang sách thủ công “made in Vietnam” tham dự Hội chợ Nghệ thuật Sách Quốc tế CODEX tại Mỹ - sân chơi của những nghệ nhân làm sách hàng đầu thế giới. Các ấn bản của Đông A nhận được sự đón nhận nồng nhiệt, bán hết ngay tại hội chợ, mở ra cánh cửa đưa sách Việt ra thế giới.

Đầu 2026, Đông A tiếp tục là đại diện duy nhất của Đông Nam Á góp mặt tại CODEX, khẳng định vị thế trên bản đồ Nghệ thuật Sách thế giới. Điều đó chứng minh tầm nhìn và nỗ lực không mệt mỏi của người dẫn đầu là hoàn toàn đúng đắn.

Lan tỏa tình yêu lịch sử, văn hóa dân tộc

Trần Đại Thắng không chỉ làm sách đẹp, anh còn dùng sách như một phương tiện để lan tỏa tình yêu lịch sử, văn hóa dân tộc.

Dự án đồ sộ Lịch sử Việt Nam bằng hình là minh chứng rõ nhất. Ấp ủ từ năm 2007 sau chuyến đi Frankfurt, phải mất 17 năm kiên trì thực hiện, cuốn sách dày 660 trang với gần 2000 minh họa mới chính thức ra mắt. Anh đã tự mình đi qua hơn 100 bảo tàng, di tích trong và ngoài nước, từ Pháp, Bỉ, Nhật Bản đến khắp các vùng miền Việt Nam, để chụp lại 80% số ảnh trong sách.

Công trình này không chỉ là sự kết tinh tri thức sử học được hiệu đính cẩn trọng bởi các chuyên gia đầu ngành, mà còn là một nỗ lực phi thường trong việc kể chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ hình ảnh trực quan, sinh động, nhằm khơi gợi hứng thú cho người đọc trẻ.

Anh cũng dành sự quan tâm đặc biệt để tôn vinh các danh tác Việt Nam qua tủ sách “Văn chương & Mỹ thuật”, kết hợp tác phẩm của Nam Cao, Nguyên Hồng, Thạch Lam, Kim Lân… với minh họa của các họa sĩ đương đại tên tuổi như Đặng Xuân Hòa, Hoàng Phượng Vỹ, Đào Hải Phong, Thành Chương. Mỗi cuốn sách như vậy là một sự diễn giải mới, làm sống dậy giá trị vượt thời gian của văn chương Việt.

Tủ sách Trăm năm Nobel thực hiện các kiệt tác văn chương của các tác giả đoạt giải Nobel. Đây đều là những tác phẩm đầu tư bản dịch, chăm chút hình thức.

Với Trần Đại Thắng, ngay cả những bộ sách kinh điển thế giới cũng được chăm chút từ bản dịch: anh tổ chức dịch lại hệ thống bộ truyện trinh thám “Sherlock Holmes” bởi hiểu rằng trước nay bạn đọc Việt Nam mới chỉ tiếp cận bản tập hợp chưa đầy đủ.

Trong mắt nhiều người lần đầu gặp, Trần Đại Thắng có vẻ là người trầm tính, ít nói, thậm chí hơi lúng túng trong giao tiếp. Nhưng như lời người anh, người bạn vong niên - nhà văn Hồ Anh Thái - viết trong Lời bạt cho tập tự truyện của Trần Đại Thắng: “Thì ra sự lúng túng tìm lời lẽ chỉ là khi đối thoại, Thắng không hề là người khép kín, và dồn nén bên trong là một người dùng chữ linh hoạt, sinh động, rất dí dỏm, thậm chí hài hước”.

Đó là một cá tính tiềm ẩn. Con người ấy, trong công việc, sẵn sàng tranh luận đến cùng để bảo vệ ý tưởng nghệ thuật của mình. Nhưng trong đời sống, lại là một người bạn hào phóng, trọng tình nghĩa.

Anh sẵn sàng nhượng lại chiếc xe yêu quý cho bạn bè với giá “anh em”, luôn chu đáo săn đón mỗi khi bạn ra vào TP.HCM. Trái tim anh cũng rộng mở với cộng đồng, thường xuyên ủng hộ sách cho các thư viện trường học vùng khó, tặng xe đạp cho học sinh nghèo.

Tất cả đều từ sách

Tầm nhìn của anh không bó hẹp trong việc kinh doanh sách. Anh từng ấp ủ và thực hiện dự án “Tầng Ba” - một không gian gallery đồng hành, hỗ trợ các họa sĩ trẻ đương đại đầy tâm huyết, giữa lúc thị trường mỹ thuật còn nhiều bấp bênh. Anh muốn tạo ra một cơ chế mới, nơi nghệ sĩ có thể yên tâm sáng tạo, như cách người em trai Theodorus đã luôn ở bên và hỗ trợ danh họa Van Gogh. Dù dự án gặp nhiều thách thức, nó cho thấy một Trần Đại Thắng không ngừng nghĩ về những giá trị dài hạn cho cộng đồng nghệ thuật.

Và rồi, một câu chuyện đặc biệt khác đã diễn ra, như một lẽ tự nhiên của một người cả đời làm sách, nhưng chưa bao giờ nghĩ mình sẽ viết một cuốn sách. Anh kể: “Trước đây tôi chưa bao giờ nghĩ mình sẽ viết một cuốn sách. Ngay cả những dòng tản mạn trên Facebook , tôi cũng thường ngại viết dài”.

Thế nhưng, vào một ngày tháng 9 năm 2025, giữa không gian thân thuộc của đường sách Nguyễn Văn Bình, cảm hứng bỗng ùa tới. Những dòng viết đầu tiên về các hiệu sách được gửi đến nhà văn Hồ Anh Thái, và nhận lại lời nhắn đầy trân quý: “Bài này đăng báo được đấy”.

Chính sự động viên ấy đã thắp lên ngọn lửa để anh bắt tay vào cuốn tự truyện với một thử thách tự đặt ra: phải hoàn thành trong một tháng, trước khi công việc cuối năm dồn dập. Anh tự nhận mình là người “tăng động”, thích phiêu lưu, mạo hiểm, nên hành trình làm sách của anh cũng vậy, luôn khai phá những con đường mới mẻ.

Hành trình viết diễn ra trong những đêm thao thức, có hôm viết liền bốn năm bài. Và như một sự tri ân sâu sắc, anh dành những dòng cảm ơn chân thành nhất cho nhà văn Hồ Anh Thái: “Chính sự kiên nhẫn và những lời biên tập, đặt lại tên tiểu mục, động viên sát sao của anh đã giúp một người làm việc theo cảm hứng, vốn thiếu kiên trì như tôi, có thể đi được đến tận cùng cuốn sách”.

Điều đặc biệt, khi được nhà văn Hồ Anh Thái khuyên: “Em nên tự vẽ, vì sách của họa sĩ viết cần có sự khác lạ”, Trần Đại Thắng đã tự tay minh họa cho cuốn sách của chính mình theo lối tả thực, vẽ lại sự việc bằng trí nhớ.

Cuốn sách “ Tôi kể - Tất cả đều từ sách ” như một lời nhắn nhủ với thế hệ sau, một cách lưu giữ những ký ức đang trôi đi, bởi anh tâm niệm: “Một đời bình thường, nhưng mỗi chặng đường đều có ký ức ở lại”. Và khi cuốn tự truyện được chuyển đến Nhà xuất bản Dân Trí vào những ngày cuối năm, chị Hương - giám đốc nhà xuất bản - đã dành trọn hai ngày cuối cùng của năm để đọc, có đoạn bật cười ha hả, có đoạn lại rưng rưng.

Đối với Trần Đại Thắng, “lãi” trong cuộc đời không phải là doanh thu, mà là mỗi cuốn sách được độc giả lựa chọn, nâng niu; là những ấn bản đẹp đến với người sưu tập và họ trân quý nó. Lãi với anh là được tiếp tục làm nghề bằng sự tôn trọng và nghiêm túc. Hạnh phúc của anh không nằm ở đích đến, mà nằm ở hành trình được làm điều mình yêu thích.

Hành trình hơn 20 năm của Trần Đại Thắng là một hành trình thầm lặng nhưng đầy ắp tình yêu sách. Từ một họa sĩ vẽ bìa, anh trở thành người kiến tạo cả một hệ sinh thái sách đẹp, sách nghệ thuật tại Việt Nam. Anh đã nâng tầm thú chơi sách, biến nó từ sở thích cá nhân thành một phần của văn hóa thưởng thức tinh tế. Anh chứng minh rằng, trong kỷ nguyên số, sách giấy vẫn có một đời sống mãnh liệt và sang trọng nếu nó thực sự là một tác phẩm của trí tuệ, tâm huyết và cái đẹp.

Những cuốn sách S100, những bộ sách Tết, công trình “ Lịch sử Việt Nam bằng hình ” đã được vinh danh tại Lễ trao Giải thưởng Sách Quốc gia năm 2025 (Giải A) và tập tự truyện ra mắt gần đây - nơi anh tự vẽ chân dung mình bằng chữ nghĩa - tất cả đều là những viên gạch trong lâu đài di sản mà anh đang xây đắp.

Dù đã đạt được những thành tựu đáng nể, Trần Đại Thắng vẫn khiêm tốn coi mình như một “học trò chập chững” trong hành trình làm sách nghệ thuật, bởi với anh, Đông A không chỉ hướng tới sách đẹp, sách hay mà còn hướng tới sự chuẩn mực và đúng.

Những ngày này, Trần Đại Thắng đang cùng các cộng sự lái một chiếc xe tải 6,5 tấn, chở sách đi xuyên Việt. Dự án có tên "Sách đến mọi nhà". Tại mỗi điểm dừng, Trần Đại Thắng sẽ gặp gỡ cộng đồng yêu sách địa phương, giao lưu, tặng, bán sách và giao lưu cùng độc giả.

Trần Đại Thắng đã, đang và sẽ mãi là một “người mê sách” hiếm hoi, dùng cả cuộc đời để đánh cược, để đam mê và để cống hiến cho một nền văn hóa đọc tinh tế hơn, đẹp đẽ hơn. Trong mắt đồng nghiệp và bạn đọc, anh là người thợ thủ công tài hoa, người nghệ sĩ kiên định, và trên hết, là người truyền cảm hứng - khơi nguồn cái đẹp vào từng trang sách, để chúng sống mãi với thời gian.