Trong hành trình của những con chữ, từ bản thảo đến tay độc giả, có những người âm thầm làm công việc của những "bà đỡ", của những người thắp lửa. Họ không chỉ làm nghề, mà còn mang trong mình một sứ mệnh: vun đắp văn hóa đọc. Lê Hoàng - người sáng lập, Giám đốc Đường sách TP.HCM, nguyên Tổng Biên tập báo Tuổi Trẻ , nguyên Giám đốc Nhà xuất bản Trẻ, - là một người như thế.

Gần trọn đời, ông là một người "cõng chữ" đặc biệt, một người yêu sách đến thuần thành, và một người chung tay thắp lên ngọn lửa tri thức, nhân văn cho bao thế hệ. Nhưng ít ai biết, đằng sau những thành công ấy là cả một hành trình "dấn thân" đầy chông gai, nơi bản lĩnh và trí tuệ đã đưa con thuyền xuất bản vượt qua sóng cả, gieo những hạt mầm tri thức đầu tiên.

Tuổi trẻ dấn thân

Sinh ra ở mảnh đất Quảng Nam đầy nắng gió, mười tuổi, cậu bé Lê Hoàng theo gia đình vào Nam mưu sinh và cũng để tránh sự đàn áp của chế độ cũ. Không khí đấu tranh hừng hực trong đô thị Sài Gòn những năm tháng ấy đã sớm đưa ông vào dòng chảy của lịch sử. Mười bảy tuổi tham gia hoạt động bí mật, mười tám tuổi vào Đoàn, mười chín tuổi vào Đảng, hai mươi tuổi bị bắt và bị biệt giam cho đến ngày 30/4/1975.

Những tháng ngày trong tù đã tôi luyện ý chí, nhưng cũng cho ông thời gian đọc, suy ngẫm và nuôi dưỡng tình yêu với sách vở. Ông tâm sự: "Tuổi trẻ dấn thân với ước nguyện giải phóng đất nước, đem lại hòa bình, xóa bỏ khổ đau cho dân mình là lẽ sống không chỉ của riêng tôi mà của hầu hết người Việt Nam yêu nước ở thời điểm đó". Lẽ sống ấy, sau này, sẽ được ông tiếp tục theo đuổi bằng một cách khác: Thông qua những con chữ.

Năm 1989, sau khi hoàn thành nghĩa vụ quốc tế ở Campuchia, ông về nhận nhiệm vụ Phó giám đốc rồi Giám đốc Nhà xuất bản Trẻ (NXB) trong bối cảnh cơ sở này đang trì trệ và gặp muôn vàn khó khăn. Những ngày đầu ấy, tình cảnh của NXB Trẻ được nhớ lại như một thử thách sống còn.

Trong tập sách Nghề làm sách , ông kể về những chuyến "đi đòi nợ" đầy gian nan. Sách in ra bán theo cơ chế bao cấp, nhưng khi chuyển sang thị trường, các công ty phát hành trở thành con nợ khó đòi, sách tồn đọng, tiền vốn cạn kiệt. Hình ảnh chiếc xe Renault 8 cũ kỹ chở ông cùng anh Trương Văn Khuê rong ruổi khắp các tỉnh thành, có khi phải nhờ tài xế thò đầu ra ngoài để dò đường trong đêm tối, hay phải dùng can nhựa 20 lít để tưới nước làm mát máy, đã trở thành biểu tượng sống động cho sự thiếu thốn và ý chí kiên cường buổi đầu làm xuất bản theo cơ chế thị trường.

Ông kể lại: "Chiếc xe Renault 8 hoàn thành nhiệm vụ, đây là chuyến đi làm nhiệm vụ cuối cùng của nó. Liền sau chuyến đi, chiếc xe được bán 500 nghìn đồng cho một trường dạy nghề... Tôi muốn kể câu chuyện chiếc xe Renault làm câu chuyện đầu tiên để mượn nó nói lên cái thuở ấy Nhà xuất bản còn nghèo lắm, còn khó khăn lắm".

Chính trong bối cảnh "dò dẫm khởi nghiệp" ấy, bản lĩnh của một người lãnh đạo đã bộc lộ. Không chỉ đi đòi nợ, Lê Hoàng đã có những quyết định táo bạo và đầy nhân văn. Khi có chủ trương khuyến khích nhân viên nghỉ việc với trợ cấp để tinh giản bộ máy, ông đã nhận ra sai lầm và kịp thời điều chỉnh.

Ông cũng huy động toàn bộ đội ngũ, từ biên tập viên đến nhân viên, cùng nhau bày sách trước cửa cơ quan, mang sách đến các trường học, xí nghiệp để bán, giải phóng hàng tồn kho.

Có một chi tiết cảm động và đầy tính chiến lược, khi biên tập viên Ánh Tuyết "săn" được bản thảo cuốn Chiếc áo mộng mơ (phóng tác từ Quỳnh Dao) đang rất "hot", thay vì để chị liên kết xuất bản, ông đã đề nghị: "Em nhường lại cho cơ quan làm kế hoạch A nhé vì cơ quan đang lúc rất khó khăn về lương trả cho anh em".

Sự đồng lòng của nhân viên đã giúp NXB Trẻ thu về hơn 9 triệu đồng, một số tiền lớn lúc bấy giờ, đủ để trang trải ba tháng lương. Những quyết định ấy cho thấy một nhà lãnh đạo vừa kiên quyết, vừa thấu hiểu, biết tập trung sức mạnh tập thể để vượt qua cơn bĩ cực.

Tư duy thị trường xuất bản hiện đại

Vượt qua khó khăn trước mắt, Lê Hoàng bắt đầu xây dựng một triết lý phát triển bền vững cho NXB Trẻ. Từ những trải nghiệm thực tế, ông sớm hình thành tư duy thị trường hiện đại: "Đừng bán cái gì mình có, mà hãy bán cái gì người ta cần mua".

Trong khi nhiều nhà xuất bản chạy theo dòng sách giải trí thuần túy, ông đã nhìn thấy "cơn khát hướng thiện" của bạn đọc. Ông chia thị trường thành hai mảng: Nhu cầu "giải trí" và nhu cầu "hướng thượng". Và NXB Trẻ dưới sự dẫn dắt của ông đã kiên định chọn "hướng thượng" - nơi vun đắp tâm hồn, phát triển trí tuệ, đáp ứng nhu cầu học tập và phát triển nghề nghiệp.

Ông kiên định với phương châm "Nuôi dưỡng tâm hồn và khơi nguồn tri thức". Những tủ sách "Áo Trắng", "Tuổi Hồng", "Sống Đẹp", "Quà Tặng Cuộc Sống", "Kiến Thức Bách Khoa" ... lần lượt ra đời.

Đặc biệt, ông chú trọng đến việc mở rộng kênh phát hành, đưa sách vào tận trường học, xây dựng mạng lưới cộng tác viên khắp các tỉnh thành.

Ông đã xây dựng thành công kênh phát hành “sách trong báo”, một mô hình phân phối sáng tạo và hiệu quả. Với cách này, sách của NXB Trẻ được phát hành định kỳ hàng tuần như báo. Ông nhớ lại những buổi sáng sớm: "Tôi thường có mặt để pha cà phê chiêu đãi và chứng kiến các anh đại lý cùng lúc đến nhận sách từ 4h đến 5h sáng... Lúc 7h sáng là đã có truyện tranh, hay các tập sách mỏng của NXB Trẻ bán cho học sinh đi học buổi sáng trên khắp các đường phố rồi".

Sáng tạo này đã mang lại nguồn thu chiếm trên 60% tổng doanh thu của NXB mỗi năm.

Không dừng lại ở đó, tầm nhìn của ông còn vươn ra thế giới. Ông là người tiên phong trong việc mua bản quyền sách nước ngoài, từ bộ Doraemon (được ông Nguyễn Thắng Vu, Giám đốc NXB Kim Đồng, chia sẻ), đến bộ Siêu quậy Teppi (mua được nhờ sự giúp đỡ của nguyên Phó thủ tướng Trương Vĩnh Trọng), và đặc biệt là bộ Harry Potter .

Những thương vụ này không chỉ mang lại lợi nhuận lớn, mà còn khẳng định vị thế của NXB Trẻ trên thị trường bản quyền quốc tế. Ông chia sẻ về bí quyết: "Do đối tác về bản quyền của bộ sách này đánh giá rất cao chúng ta qua các giao dịch thành công bản quyền trước đó... Họ tin cậy và đồng ý chuyển nhượng bản quyền bộ Harry Potter cho chúng ta một cách nhanh chóng".

Với những bước đi chiến lược, NXB Trẻ không chỉ vực dậy mà còn vươn lên trở thành một trong những đơn vị dẫn đầu ngành xuất bản cả nước.

Lấy con người làm trung tâm và xây dựng không gian sách cho Thành phố

Năm 2003, Lê Hoàng được luân chuyển sang vị trí Tổng Biên tập báo Tuổi Trẻ . Từ thế giới của những trang sách, ông bước vào lĩnh vực thông tin nóng hổi và đầy thách thức. Nhưng dù ở cương vị nào, triết lý hành động của ông vẫn vẹn nguyên: Lấy con người làm trung tâm, hướng về những giá trị nhân văn.

Dưới sự dẫn dắt của ông, Tuổi Trẻ không đơn thuần là một tờ báo, mà trở thành một diễn đàn xã hội sâu rộng, với những chiến dịch truyền thông lớn như "Nhật ký Đặng Thùy Trâm" , diễn đàn "Mãi mãi tuổi hai mươi", "Ký tên vì công lý", "Góp tay xoa dịu nỗi đau da cam" ... đã chạm đến trái tim của hàng triệu độc giả, khơi dậy lòng nhân ái, sự sẻ chia và tinh thần hướng thiện.

Rời báo chí, nhưng ngọn lửa đam mê với con chữ và văn hóa đọc trong ông chưa bao giờ tắt. Sau khi nghỉ hưu, ông toàn tâm cống hiến cho Hội Xuất bản Việt Nam với cương vị Phó chủ tịch phụ trách phía Nam.

Và rồi, một trong những dấu ấn đẹp nhất trong sự nghiệp của ông ra đời: Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh.

Ý tưởng về một con đường dành riêng cho sách, một không gian văn hóa giữa lòng TP.HCM nhộn nhịp, được ấp ủ và hiện thực hóa bằng tất cả tâm huyết của ông và những đồng sự.

Ông cùng Sở Thông tin và Truyền thông xây dựng đề án, vận động các đơn vị xuất bản, kiên trì thuyết phục lãnh đạo thành phố. Khi Đường sách TP.HCM chính thức khai trương trên con phố Nguyễn Văn Bình cổ kính, nó không chỉ là một công trình văn hóa, mà còn là hiện thân của khát vọng mà ông ấp ủ bấy lâu: Tạo ra một "không gian nhân văn" nơi sách được tôn vinh, và tình yêu đọc sách được thắp lên.

Ông không dừng lại ở đó. Ông mong muốn "đánh trống không bỏ dùi", nghĩa là sau những giải thưởng, những cuộc vận động, phải đưa sách xuống tận trường học, đến gần hơn với các em thiếu nhi.

Đằng sau một nhà lãnh đạo tài ba, một người "cõng chữ" tận tụy, là một con người với đời sống nội tâm phong phú và một triết lý sống đẹp. Khi được hỏi về bí quyết để giữ mình trong sáng giữa vòng xoáy vật chất, ông chia sẻ: "Xây dựng lý tưởng cho đội ngũ là điều dứt khoát phải có, bên cạnh đó là quy chế khắt khe". Với ông, người lãnh đạo phải là tấm gương về sự trong sáng và cởi mở.

Ông có niềm tin mãnh liệt vào con người và vào dân tộc. Niềm tin ấy không phải là sự ngây thơ, mà được vun đắp từ những trải nghiệm sâu sắc. Ông từng so sánh các kỳ quan thế giới với di sản của cha ông để lại: một dải đất hình chữ S hoàn chỉnh. Với ông, đó là một công trình vĩ đại hơn bất kỳ đền đài nguy nga nào.

Ông lạc quan vì tin rằng, trong từng gia đình, từng thôn xóm, những "hạt mầm lấp lánh" của các giá trị tốt đẹp vẫn luôn được gìn giữ và truyền đi. Triết lý Phật giáo đã thấm nhuần trong cách sống và suy nghĩ của ông. "Bản lĩnh sống của con người chính là giữ được sự bình tâm". Trong những giờ phút cam go nhất, ông thường tắt đèn, ngồi yên lặng trong bóng tối để tâm mình lắng lại, "tự nhiên như trút được gánh nặng".

Có người gọi ông là "người yêu sách" - một cách chơi chữ đầy trân trọng. Ông cười khi nhắc đến điều đó, và thừa nhận sách chính là một phần cuộc sống của ông. Từ những cuốn sách thời trai trẻ, đến những tác phẩm văn học cách mạng, rồi trở thành "bà đỡ" cho biết bao tác phẩm giá trị, ông thấu hiểu sức mạnh của những con chữ. "Sách làm cho con người tốt hơn trong cuộc sống".

Ở con người ấy, người ta thấy sự hòa quyện hiếm có giữa một trí thức dấn thân, một doanh nhân có tầm nhìn, một nhà báo có tâm và một người trọn đời "cõng chữ".