Châu Âu muốn ‘ly hôn’ Mỹ

NBC News đặt câu hỏi: Châu Âu đã cắn răng chịu đựng đủ chưa?

Cũng giống nhiều mối quan hệ rạn nứt khác, Mỹ và châu Âu liên tục vừa tranh cãi, vừa âm thầm chịu đựng, vừa tìm cách giữ thể diện ngoài mặt kể từ khi ông Donald Trump tái đắc cử cách đây một năm.

Tuy nhiên, nhiều nước châu Âu - trong đó có những đồng minh lâu năm và trung thành nhất với Mỹ - cho rằng việc Washington đe dọa áp thuế trừng phạt với bất cứ ai ngáng đường vấn đề Greenland là giọt nước tràn ly.

Họ tin rằng “chia tay” là điều không thể tránh khỏi khi một năm qua, châu Âu liên tục bị đẩy vào thế bị động, nâng lên đặt xuống giữa mối quan hệ với Mỹ và một Nhà Trắng sẵn sàng dùng thương mại làm vũ khí chống lại đồng minh.

Theo Politico, phía sau hậu trường, các quan chức châu Âu tỏ ra thất vọng, khẳng định việc ông Trump muốn sáp nhập lãnh thổ có chủ quyền của Đan Mạch là “điên rồ” và “mất trí”. Họ nhấn mạnh Mỹ xứng đáng hứng chịu đòn trả đũa mạnh mẽ nhất từ châu Âu vì “cuộc tấn công rõ ràng và vô cớ nhắm tới các đồng minh bên kia Đại Tây Dương”.

“Một nước đi quá xa. Châu Âu bị chỉ trích là yếu đuối trước Trump. Điều đó có phần đúng, nhưng chúng tôi vẫn có những lằn ranh đỏ”, một nhà ngoại giao châu Âu giấu tên chia sẻ.

Vụ việc này làm dấy lên câu hỏi mới về việc châu Âu còn sẵn lòng chịu đựng Washington trong bao lâu nữa nhân danh khối Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), một liên minh dường như đứng trước bờ vực tan rã.

Ngày càng nhiều chính trị gia tin châu Âu đã đến lúc phải đối mặt với sự thật, rằng nước Mỹ dưới thời Trump không còn là đối tác thương mại hay đồng minh an ninh đáng tin cậy. Do đó, họ cần khẩn trương hướng tới tương lai mới.

“Chính sách của Mỹ đang thay đổi và ở nhiều khía cạnh, sự thay đổi này là vĩnh viễn. Chờ đợi không phải giải pháp. Chúng ta cần chuyển đổi có trật tự và phối hợp hướng tới một thực tại mới”, một quan chức châu Âu khác nói.

Một tương lai hậu Mỹ

Bên cạnh lời bàn tán về cách trả đũa thương mại Mỹ, các nước cũng đang cân nhắc hệ quả khi xa rời Washington. Với hầu hết, viễn cảnh này thật đau lòng, chấm dứt 80 năm hợp tác hòa bình, hỗ trợ lẫn nhau và thương mại sinh lợi, đồng thời giáng một đòn chí mạng vào NATO. Nhiều chính phủ muốn cứu vãn tình hình, trong khi Thủ tướng Italy Giorgia Meloni đang cố gắng xây dựng lại mối quan hệ.

Theo Politico, nếu Mỹ không có những thay đổi căn bản trong cách tiếp cận, quá trình này có khả năng dẫn tới viễn cảnh tái định hình hoàn toàn phương Tây, làm đảo lộn cán cân quyền lực toàn cầu. Từ đó, căng thẳng thương mại có thể dẫn tới những thiệt hại kinh tế xuyên Đại Tây Dương, hoặc châu Âu đối mặt với rủi ro an ninh bởi chưa sẵn sàng tự vệ khi không còn Mỹ.

Mỹ cũng đối diện với những tổn thất, như khả năng triển khai sức mạnh quân sự vào châu Phi và Trung Đông bị giảm sút do thiếu mạng lưới châu Âu đang cung cấp.

Song với một số bên, tương lai hậu Mỹ không phải điều khó hình dung.

Đầu tiên, các nước châu Âu không thuộc EU như Anh và Na Uy đã thiết lập hoạt động mà không cần Mỹ, với liên minh các quốc gia sẵn sàng hỗ trợ Ukraine. Cố vấn an ninh quốc gia từ 35 chính phủ thường xuyên liên lạc, gặp gỡ trực tuyến và trực tiếp, cũng như tương tác qua tin nhắn không chính thức. Họ đã quen với việc tìm kiếm giải pháp đa phương trong một thế giới ông Trump chính là vấn đề.

Tổng thống Mỹ, tổng thống Ukraine và các lãnh đạo châu Âu, NATO tại cuộc gặp ở Nhà Trắng hồi tháng 8/2025. Ảnh: New York Times.

Theo nhiều nguồn tin, các nhóm này không chỉ giới hạn ở cấp quan chức. Những người đứng đầu cũng xắn tay tham gia vào cơ chế mới. Các nhà lãnh đạo như Keir Starmer của Anh, Emmanuel Macron của Pháp và Friedrich Merz của Đức, cũng như Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, Alexander Stubb của Phần Lan và Meloni của Italy thường xuyên nhắn tin cho nhau, chủ yếu trong cùng một nhóm chat.

Trong năm qua, họ hình thành quy trình bài bản trao đổi tin nhắn mỗi khi ông Trump có hành động bất chợt. “Nhóm chat này thực sự hiệu quả, phản ánh rất nhiều điều về các mối quan hệ cá nhân”, một nguồn tin chia sẻ.

Thỏa thuận “không chính thức nhưng tích cực” này được gọi là Nhóm Washington, dựa trên sự kiện giới lãnh đạo châu Âu tới Nhà Trắng cùng Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky vào tháng 8/2025.

Trong một năm ông Trump trở lại Nhà Trắng, họ chủ yếu giữ bình tĩnh thay vì bị cuốn theo những lời lẽ khiêu khích. Tinh thần đó giúp tiến trình hòa bình ở Ukraine diễn ra suôn sẻ, với liên minh các bên sẵn sàng tiến gần đến kế hoạch hòa bình do Mỹ đề xuất, trong đó có đảm bảo an ninh của Washington cho Kyiv.

Ai cần NATO chứ?

Tuy nhiên, cách tiếp cận của Mỹ về Greenland đã làm thay đổi cán cân, khi nhẹ nhàng không còn là giải pháp. Ngay cả một nhà lãnh đạo thận trọng nhất như ông Starmer cũng lên án lời đe dọa áp thuế là “sai trái”.

Cuộc khủng hoảng Greenland khiến châu Âu tập trung suy nghĩ về câu hỏi “sẽ ra sao nếu không còn Mỹ”.

“Liên minh ban đầu chỉ xoay quanh Ukraine. Tuy nhiên, một số nhân vật chủ chốt dần gắn kết hơn và xây dựng được lòng tin lẫn khả năng phối hợp. Họ biết tên nhau và dễ dàng liên lạc, nhắn tin cho nhau”, một nguồn tin cho hay.

Diễn biến này có khả năng trở thành nền tảng cho một liên minh an ninh mới trong thời đại Mỹ không còn ủng hộ NATO và an ninh châu Âu. Một thỏa thuận mới sẽ không loại trừ hợp tác với Mỹ, song cũng không coi đó là điều hiển nhiên.

Một phần lý do châu Âu thận trọng với Mỹ vì muốn Washington dịu giọng trong vấn đề Ukraine. Tuy nhiên, Keir Giles - chuyên gia tư vấn cấp cao tại Chatham House - cho rằng “việc xác nhận Mỹ không có tầm nhìn an ninh chung với châu Âu không làm thay đổi lập trường trong vấn đề Ukraine”.

“Châu Âu đe dọa Mỹ về những hành động có thể đặt dấu chấm hết cho NATO, nhưng lời cảnh báo này vô tác dụng, bởi giới lãnh đạo Mỹ hiện nay không coi trọng điều này. Bảo vệ Ukraine phụ thuộc vào việc châu Âu tự nhận thức được trách nhiệm, thay vì trông chờ vào vai trò Mỹ từng đảm nhận trước đây”, ông nói.

Khủng hoảng Greenland được coi là "giọt nước tràn ly" với châu Âu. Ảnh Reuters.

Sự xuất hiện của ông Zelensky trong Nhóm Washington cũng nảy sinh thêm một ý tưởng thú vị. Ukraine là quốc gia có mức độ quân sự hóa cao, với kinh nghiệm thực chiến và ngành công nghiệp sản xuất máy bay không người lái hiện đại. Do đó, nếu tính cả sức mạnh quân sự của Ukraine cùng một số nước khác, sức mạnh vũ trang tiềm năng của liên minh các quốc gia sẵn sàng tham chiến sẽ rất lớn, gồm cả quốc gia có và không có vũ khí hạt nhân.

Mặc dù nhu cầu tự vệ của châu Âu là chủ đề được bàn tán từ lâu, những ngày gần đây chứng kiến ​​hàng loạt sáng kiến ​​và tin tức mới từ Brussels. EU quyết tâm tự chủ vào năm 2030.

Một tuần trước, Ủy viên Quốc phòng châu Âu Andrius Kubilius đề xuất thành lập một đội quân thường trực gồm 100.000 binh sĩ và khôi phục ý tưởng Hội đồng An ninh châu Âu gồm khoảng 12 thành viên, trong đó có Anh. Bà Von der Leyen cũng nhắc tới Chiến lược An ninh châu Âu mới, mặc dù chưa công bố nhiều chi tiết.

Ngày càng nhiều người đồng thuận châu Âu cần cấu trúc an ninh mới, càng nhanh càng tốt. EU sẽ tổ chức một Hội nghị thượng đỉnh khẩn cấp trong những ngày tới để cân nhắc phản ứng trước vấn đề Greenland. Ngoài ra, châu Âu và Mỹ có khả năng đàm phán trực tiếp tại WEF Davos khi ông Trump dự kiến tham gia sự kiện này.

Tuy nhiên, Michael Bociurkiw - nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Á-Âu thuộc Hội đồng Đại Tây Dương - nói rằng chiến lược “lấy lòng ông Trump” đã bị đặt nghi vấn vì lời hù dọa thuế quan. Do đó, ngay cả khi châu Âu đạt được thỏa thuận sau đó với ông Trump, “họ cần phải hiểu Trump nổi tiếng là người hay thay đổi ý kiến”, ông Bociurkiw nói thêm.