Sau bữa ăn với cá ủ chua, các em H.N.T. (15 tuổi), H.Q.B. (11 tuổi) và H.Q.N. (7 tuổi) lần lượt xuất hiện mệt mỏi, yếu cơ, nhìn đôi và khó nuốt. Tình trạng nhanh chóng tiến triển nặng, buộc phải nhập viện điều trị tích cực. Từ các biểu hiện lâm sàng điển hình, bác sĩ nghi ngờ các bệnh nhi bị ngộ độc botulinum.
Nguồn thuốc giải độc đã cạn. Sau khi tiếp nhận đề nghị hỗ trợ từ Sở Y tế Đà Nẵng, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) Việt Nam đã kích hoạt cơ chế phối hợp khẩn cấp trong hệ thống. Chỉ trong thời gian ngắn, 5 lọ thuốc giải độc đặc hiệu “hiếm như vàng”, giá khoảng 8.000 USD mỗi lọ, được huy động từ kho dự trữ toàn cầu của WHO tại Geneva (Thụy Sĩ) về Việt Nam.
Thực tế, đây không phải lần đầu ngành y tế Việt Nam phải kích hoạt những “cuộc giải cứu” tương tự. Với loại độc tố cực mạnh này, đôi khi sự sống của bệnh nhân phụ thuộc vào những lọ thuốc giải vượt nửa vòng trái đất để đến giường bệnh.
 |
| Bác sĩ Phạm Hồng Hà, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Dược, Sở Y tế Đà Nẵng nhận bàn giao thuốc giải độc botulinum từ Bộ phận Ứng phó và Chuẩn bị Khẩn cấp Y tế (WHO). Ảnh: WHO Việt Nam. |
Những lọ thuốc giải cứu xuyên quốc gia
Năm 2020, vụ ngộ độc liên quan đến pate chay Minh Chay trở thành một trong những sự cố botulinum nghiêm trọng nhất từng ghi nhận tại Việt Nam. Sau khi sử dụng sản phẩm này, hàng chục người tại nhiều tỉnh, thành lần lượt nhập viện với các biểu hiện như sụp mi, yếu cơ, khó nuốt và nhanh chóng tiến triển đến liệt cơ, suy hô hấp.
Tại Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, hai bệnh nhân bị ngộ độc botulinum nặng do ăn pate Minh Chay nhiễm vi khuẩn Clostridium botulinum buộc phải sử dụng thuốc giải độc đặc hiệu. Loại thuốc hiếm này được vận chuyển khẩn cấp từ Thái Lan về Việt Nam bằng đường hàng không để kịp thời cấp cứu người bệnh.
Trong khi đó, với các ca bệnh nhập viện vào thời điểm sau, Việt Nam gần như không có sẵn thuốc giải độc. Bộ Y tế sau đó phải phối hợp với WHO để huy động nguồn thuốc từ kho dự trữ quốc tế.
WHO đã hỗ trợ 10 lọ thuốc giải độc đặc hiệu Botulism Antitoxin Heptavalent (BAT) được nhập từ châu Âu, mỗi lọ trị giá khoảng 8.000 USD. Trong số 11 bệnh nhân tại các tỉnh phía Nam, 6 lọ thuốc giải đã được điều phối cho những trường hợp nặng phải thở máy.
 |
| Bệnh nhi ngộ độc botulinum điều trị tại Bệnh viện Chợ Rẫy. Ảnh: BVCC. |
Năm 2023, ba người cùng sống tại TP.HCM gồm hai anh em ruột 18 và 26 tuổi cùng một người đàn ông 45 tuổi nhập viện sau khi ăn thực phẩm nghi nhiễm độc. Hai anh em ăn bánh mì kèm giò lụa bán dạo, trong khi người còn lại sử dụng một loại mắm để lâu ngày.
Chỉ một ngày sau, cả ba bắt đầu xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa như đau bụng, tiêu chảy, kèm theo mệt mỏi, đau đầu. Tình trạng sau đó nhanh chóng nặng lên với biểu hiện yếu cơ, nhìn đôi và khó nuốt. Qua hội chẩn, các bác sĩ xác định cả ba bệnh nhân đều bị ngộ độc botulinum. Tuy nhiên, loại thuốc giải độc khi đó không còn trong nước, nên các bác sĩ chỉ có thể theo dõi và điều trị hỗ trợ.
Trước tình huống khẩn cấp, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan đã đề nghị WHO hỗ trợ thuốc giải độc botulinum cho Việt Nam. Ngay sau đó, 6 lọ thuốc BAT được WHO vận chuyển từ kho dự trữ tại Thụy Sĩ về TP.HCM. Nhờ nguồn thuốc này, các bệnh nhân đã có cơ hội được điều trị đặc hiệu.
Chất độc tự nhiên mạnh nhất thế giới
Ngộ độc botulinum là một trong những dạng ngộ độc hiếm gặp nhưng đặc biệt nguy hiểm. Tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Clostridium botulinum, một loại vi khuẩn có khả năng tạo ra độc tố thần kinh cực mạnh khi tồn tại trong môi trường thiếu oxy.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ngộ độc botulinum ở người có thể xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau.Trong đó, ngộ độc botulinum do thực phẩm là dạng thường được ghi nhận nhất. Bệnh xảy ra khi con người ăn phải thực phẩm chứa độc tố botulinum đã được vi khuẩn tạo ra trước đó.
Những thực phẩm từng được ghi nhận liên quan đến ngộ độc botulinum khá đa dạng, bao gồm các loại rau củ đóng hộp có độ acid thấp như đậu xanh, rau bina, nấm hoặc củ dền. Ngoài ra, cá đóng hộp, các loại mắm (mắm nêm, mắm tôm, mắm tép...), cá ủ chua, cá hun khói và một số sản phẩm từ thịt như giăm bông hoặc xúc xích cũng có thể là nguồn gây bệnh. Các loại thực phẩm đóng hộp không có quy trình tiệt trùng chuẩn cũng có nguy cơ rất cao như pate chay, pate mặn, thịt đóng hộp tự làm, thực phẩm hút chân không.
 |
| Bào tử của Clostridium botulinum có khả năng chịu nhiệt tốt. Ảnh: Shutterstock. |
Mặc dù bào tử của Clostridium botulinum có khả năng chịu nhiệt, độc tố do vi khuẩn tạo ra lại có thể bị phá hủy khi đun sôi. Việc nấu thực phẩm ở nhiệt độ trên 85°C trong ít nhất 5 phút có thể làm mất hoạt tính của độc tố. Tuy nhiên, đối với các loại thực phẩm đóng gói kín hoặc bảo quản trong môi trường ít oxy, nguy cơ ngộ độc vẫn tồn tại nếu quy trình chế biến không đảm bảo an toàn.
Vi khuẩn Clostridium botulinum tồn tại rộng rãi trong môi trường tự nhiên dưới dạng bào tử. Những bào tử này có thể được tìm thấy trong đất, nước sông hoặc nước biển và có khả năng chịu nhiệt rất tốt. Khi gặp môi trường thiếu oxy (yếm khí), bào tử có thể nảy mầm, phát triển thành vi khuẩn và bắt đầu sản sinh độc tố.
Độc tố botulinum được xem là một trong những chất độc tự nhiên mạnh nhất thế giới. Liều gây mất mạng (LD50) rất thấp, khoảng 1-2 nanogram/kg (tiêm) hoặc 10-13 nanogram/kg (hít). Một gram botulinum tinh khiết có thể khiến hàng triệu người mất mạng nếu phân tán đều. Hiện nay, các nhà khoa học đã xác định được 7 loại độc tố botulinum khác nhau, được ký hiệu từ A đến G. Trong đó, các type A, B, E và hiếm hơn là F có thể gây bệnh ở người, trong khi các type còn lại chủ yếu gây bệnh cho động vật như gia súc, chim hoặc cá.
 |
| Thuốc giải độc botulinum có giá hàng nghìn USD mỗi lọ. Ảnh: Bệnh viện Chợ Rẫy. |
Triệu chứng thường xuất hiện sau vài chục giờ
Khi độc tố botulinum xâm nhập vào cơ thể, chúng tác động trực tiếp lên hệ thần kinh. Đặc điểm điển hình của bệnh là tình trạng liệt mềm tiến triển từ trên xuống dưới. Ban đầu, người bệnh thường cảm thấy mệt mỏi, yếu sức và chóng mặt. Sau đó có thể xuất hiện các triệu chứng như nhìn mờ, khô miệng, khó nuốt và khó nói.
Một số trường hợp còn có biểu hiện nôn, tiêu chảy, táo bón hoặc chướng bụng. Khi bệnh tiến triển, tình trạng yếu cơ có thể lan xuống vùng cổ và cánh tay, rồi tiếp tục ảnh hưởng đến các cơ hô hấp và cơ ở phần thân dưới.
Các triệu chứng này không xuất phát từ vi khuẩn mà do độc tố do vi khuẩn tạo ra. Thông thường, dấu hiệu bệnh xuất hiện sau khoảng 12-36 giờ kể từ khi tiếp xúc với độc tố, nhưng cũng có thể xuất hiện sớm sau 4 giờ hoặc muộn đến 8 ngày.
Dù số ca mắc không nhiều, botulinum vẫn được xem là bệnh đặc biệt nguy hiểm. Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, khoảng 5-10% bệnh nhân có thể không qua khỏi.
Theo WHO, việc phòng ngừa ngộ độc botulinum chủ yếu dựa vào các biện pháp đảm bảo an toàn thực phẩm. Quy trình chế biến, bảo quản thực phẩm và giữ vệ sinh trong quá trình chế biến đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn vi khuẩn phát triển và sinh độc tố.
Tổ chức này cũng khuyến cáo người dân tuân thủ các nguyên tắc cơ bản trong an toàn thực phẩm, bao gồm giữ thực phẩm sạch, tách riêng thực phẩm sống và chín, nấu chín kỹ, bảo quản ở nhiệt độ an toàn và sử dụng nguồn nước cùng nguyên liệu đảm bảo vệ sinh.
Cuốn sách Bệnh của thời thức ăn tiện lợi giải thích nguyên nhân gây ra tất cả bệnh mạn tính, cách thực phẩm tiện lợi đã tác động đến chúng dẫn đến tổn hại cho sức khỏe, nền kinh tế và môi trường, từ đó đề xuất giải pháp để chữa lành cho con người.
