Cảnh báo về khí hậu và sự nổi lên của 'cli-fi'

Cháy rừng và các tình huống bất thường của khí hậu xảy ra tại mọt số nơi. Ảnh minh họa: Pexels.

Trong bối cảnh các đám cháy rừng hoành hành khắp châu Âu trong tháng 8 vừa qua, còn nước Anh thì trải qua một mùa hè nóng kỷ lục, trang The Guardian đặt câu hỏi: Liệu văn học hư cấu có thể truyền tải được cả những tình huống bất thường lẫn thực trạng đã diễn ra trong thời gian dài của cuộc khủng hoảng khí hậu hay không?

Theo trang Parade, biến đổi khí hậu đã trở thành một chủ đề ngày càng phổ biến trong văn học hư cấu, từ những câu chuyện về các thành phố bị ngập lụt và sự sụp đổ của hệ sinh thái, cho đến những tiểu thuyết nhẹ nhàng về các gia đình đang phải thích nghi với môi trường sống đang thay đổi. Những tác phẩm này thuộc một thể loại văn học rộng lớn được gọi là văn học giả tưởng về biến đổi khí hậu, còn gọi tắt là cli-fi.

Sự ra đời của cli-fi

Nhà báo Dan Bloom được cho là người đã đặt ra thuật ngữ cli-fi vào khoảng năm 2007, dựa trên sự tương đồng rõ rệt với thuật ngữ sci-fi (khoa học viễn tưởng). Thuật ngữ này bắt đầu được chú ý nhiều hơn vào đầu những năm 2010, khi nhiều phương tiện truyền thông giới thiệu các tiểu thuyết về biến đổi khí hậu đến với đông đảo độc giả.

Cli-fi không chỉ giới hạn ở các câu chuyện về tương lai xa xôi hay thế giới hậu tận thế mà còn bao gồm cả văn học chính thống, tiểu thuyết giật gân và các tác phẩm hư cấu giả tưởng, trong đó biến đổi khí hậu đóng vai trò quan trọng trong cốt truyện hoặc định hình cuộc sống của nhân vật.

Trên thực tế, các học giả văn học chưa hoàn toàn thống nhất về việc liệu cli-fi có đủ tiêu chuẩn để được coi là một thể loại riêng biệt theo nghĩa học thuật nghiêm ngặt hay không, theo trang Parade.

Ảnh: Amazon.

Khác với những thể loại có công thức cốt truyện và quy ước phong cách rõ ràng, cli-fi được định nghĩa chủ yếu dựa trên nội dung: biến đổi khí hậu và các hệ lụy đi kèm về mặt chính trị, xã hội, tâm lý và đạo đức.

Điểm khác biệt ở đây là biến đổi khí hậu không chỉ đóng vai trò là bối cảnh nền mà còn góp phần tác động đến các sự kiện diễn ra và cách các nhân vật phản ứng với chúng.

Chẳng hạn, một câu chuyện có xuất hiện bão không mặc nhiên được coi là cli-fi. Tác phẩm đó chỉ thực sự phù hợp với thể loại này khi sự thay đổi môi trường và các hệ quả của nó trở thành một phần không thể tách rời của câu chuyện.

Một ví dụ gần đây là cuốn tiểu thuyết Under Water của Tara Menon. Ra mắt vào tháng 3 vừa qua, tác phẩm này dựa trên hai sự kiện thảm khốc, cơn bão Sandy và trận sóng thần Ấn Độ Dương năm 2004, đồng thời tìm cách diễn tả sự thay đổi môi trường âm thầm đang diễn ra tại cả New York, Mỹ lẫn Thái Lan.

Trước đó là cuốn Wild Dark Shore của Charlotte McConaghy, xuất bản năm 2025. Lấy bối cảnh trên một hòn đảo hẻo lánh gần Nam Cực, tác phẩm xoay quanh một gia đình trông coi một ngân hàng hạt giống trong khi mực nước biển dâng cao đe dọa ngôi nhà của họ.

Ảnh: Amazon.

Hay một tác phẩm khác là The Ministry for the Future của Kim Stanley Robinson. Được xuất bản vào năm 2020, cuốn tiểu thuyết của Robinson tưởng tượng ra một tương lai gần, trong đó một tổ chức quốc tế hoạt động để bảo vệ những người bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu.

Mỗi cuốn sách đều đặt biến đổi môi trường làm trọng tâm câu chuyện, trong khi vẫn cho thấy sự đa dạng về bối cảnh, giọng điệu và phong cách kể chuyện.

Đáng chú ý, chính sự đa dạng này tạo nên sức hấp dẫn của thể loại cli-fi. Những độc giả yêu thích các tác phẩm giả tưởng giật gân có thể bị thu hút bởi những viễn cảnh về sự sụp đổ sinh thái, trong khi những ai ưa chuộng văn học tập trung vào chiều sâu nhân vật có thể tìm thấy sự thú vị trong các câu chuyện về nỗi đau, gia đình, bản sắc hoặc tính cộng đồng.

Triển vọng của cli-fi

Theo trang Parade, trong bối cảnh cả thế giới ngày càng chịu nhiều ảnh hưởng của các hiện tượng thời tiết cực đoan, văn học về biến đổi khí hậu cũng ngày càng trở nên phổ biến.

Biến đổi khí hậu diễn ra trong một khoảng thời gian dài và gây ảnh hưởng xuyên biên giới. Do đó, các tác phẩm này vừa có thể xoay quanh những tác động quy mô lớn đó và vừa kết nối với cuộc sống của từng cá nhân để tạo nên sự gần gũi với độc giả.

Một tác phẩm có thể khắc họa ảnh hưởng của mực nước biển dâng cao tới một gia đình và khiến họ buộc phải rời bỏ nhà cửa, tình trạng hạn hán lặp đi lặp lại ảnh hưởng ra sao tới một cộng đồng nông nghiệp, hay nỗi lo âu về tương lai định hình các quyết định của một người trẻ tuổi.

Trang The Jerusalem Post dẫn nhận định của giáo sư văn học Itay Marienberg-Milikowsky tại Đại học Ben-Gurion rằng: “Sức mạnh thầm lặng của văn học nằm ở chỗ nó cho phép người đọc hình dung về một thế giới khác mà không hề mang tính giáo điều. Văn học không bị ràng buộc bởi những hoàn cảnh hiện tại. Nó có thể mô tả một thực tại khác”.

Cuộc khủng hoảng khí hậu, giống “một kẻ sát nhân thầm lặng”, đòi hỏi một sự chuyển dịch văn hóa diễn ra dần dần, đặc biệt trong lĩnh vực văn học và nghệ thuật. Cách các cuốn sách khắc họa thiên nhiên, dù chỉ thoáng qua, cũng có thể định hình cách xã hội nhìn nhận và tương tác với thiên nhiên, Giáo sư Marienberg-Milikowsky cũng cho hay.

Cuộc chiến rác: Mặt tối của những giao thương 'tái chế' toàn cầu Cuốn sách quan trọng “Waste Wars” của Alexander Clapp giải thích tác hại môi trường từ việc thế giới phương Tây thải bỏ rác mỗi ngày, theo Financial Times. 05:56 9/5/2025

Sách điện tử có giúp bảo vệ môi trường như bạn nghĩ? Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt, độc giả cũng ngày càng quan tâm tới sự thân thiện với môi trường của các loại sách. 15:24 3/6/2024

Hoàng tử William viết lời giới thiệu cho sách về môi trường Công tước xứ Cambridge viết lời giới thiệu cho cuốn “Earthshot: How to Save Our Planet”. 10:35 22/7/2021