Cẩm nang chỉ cách ứng phó lừa đảo, bắt nạt mạng

Cẩm nang “Kết nối không tổn thương” nằm trong khuôn khổ chiến dịch “Không một mình 2026”. Ảnh: Quang Nam.

Cẩm nang “Kết nối không tổn thương” được giới thiệu tại lễ khởi động chiến dịch “Không một mình 2026” sáng 9/10 tại Hà Nội. Đây là tài liệu nằm trong khuôn khổ chương trình do Liên minh Niềm Tin Số (DTA) khởi xướng, dưới sự bảo trợ của Bộ Công an, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Y tế, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cùng UNICEF, UNODC và các đơn vị phối hợp.

Tài liệu tập trung vào những rủi ro học sinh có thể gặp khi sử dụng Internet, từ lừa đảo, bắt nạt trực tuyến, lộ thông tin cá nhân đến các tác động tâm lý trên mạng.

Mở bất kỳ trang nào cũng có hướng dẫn

Thay vì trình bày theo dạng sách giáo khoa và yêu cầu đọc tuần tự từ đầu đến cuối, cẩm nang được thiết kế theo cách “mở trang bất kỳ”. Mỗi trang gắn với một tình huống, bài học hoặc hành động cụ thể để học sinh có thể đọc độc lập và áp dụng khi cần.

Nội dung đề cập cách nhận diện lừa đảo, ứng phó khi bị bắt nạt trực tuyến, bảo vệ thông tin cá nhân và kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị. Không dừng ở việc cảnh báo nguy cơ, tài liệu còn hướng dẫn cách phản ứng khi học sinh gặp tình huống bất thường.

Một trong những nguyên tắc được nhấn mạnh là “Khi thấy lạ - dừng lại - chụp màn hình - kể ngay cho người lớn”. Theo đó, khi nhận thấy dấu hiệu bất thường, học sinh được hướng dẫn ngừng tương tác, lưu lại bằng chứng và tìm kiếm sự hỗ trợ thay vì tiếp tục trao đổi hoặc tự xử lý một mình.

Tinh thần phòng ngừa sớm cũng được nhấn mạnh trong tài liệu. Thay vì chờ đến khi sự việc trở nên nghiêm trọng, học sinh được khuyến khích nhận ra sớm hơn, đặt giới hạn sớm hơn và tìm hỗ trợ sớm hơn.

Một trong những nguyên tắc được nhấn mạnh trong cẩm nang là “Khi thấy lạ – dừng lại – chụp màn hình – kể ngay cho người lớn”. Ảnh: Quang Nam.

Cẩm nang đồng thời chia thông điệp an toàn số thành 2 lớp. “Kết nối để được bảo vệ” nhấn mạnh việc biết lên tiếng, biết tìm hỗ trợ và không tự mình đối mặt. Trong khi đó, “kết nối không gây tổn thương” tập trung vào sự tôn trọng, giữ riêng tư và trách nhiệm trong mỗi tương tác trên mạng.

Cách tiếp cận này cũng được bà Silvia Danailov, Trưởng đại diện UNICEF tại Việt Nam, nhấn mạnh tại sự kiện.

“Trẻ em cần có kiến thức, kỹ năng và sự tự tin để nhận diện rủi ro, tự bảo vệ mình và bạn bè, đồng thời biết tìm đến đâu khi có vấn đề xảy ra”, bà nói.

Theo đại diện UNICEF, nâng cao nhận thức là chưa đủ. Việc bảo vệ trẻ còn cần sự tham gia của cha mẹ, giáo viên, nhà trường, cơ quan chức năng và các nền tảng công nghệ để nguy cơ được phát hiện sớm, hỗ trợ được đưa ra kịp thời.

Những rủi ro được đề cập cũng không chỉ dừng ở lừa đảo, bắt nạt trực tuyến hay lộ thông tin cá nhân. Tài liệu còn hướng học sinh nhận diện các mối quan hệ và cộng đồng trực tuyến có dấu hiệu không an toàn.

Các nhóm mang nội dung như “Con ghét bố mẹ” từng được Cục An ninh mạng (A05, Bộ Công an) cảnh báo về nguy cơ trở thành nơi đối tượng xấu tiếp cận, dụ dỗ hoặc thao túng trẻ.

Tuy nhiên, cẩm nang không đặt học sinh vào vai trò tự giải quyết những trường hợp nguy hiểm. Tài liệu hướng các em nhận diện dấu hiệu bất thường, chủ động lên tiếng và tìm đến cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn đáng tin cậy.

Không để trẻ tự xoay xở khi gặp rủi ro

Việc phát hiện sớm vấn đề cũng không chỉ phụ thuộc vào người lớn. Trong môi trường học đường, bạn bè đồng trang lứa nhiều khi là những người đầu tiên nhận thấy một học sinh có biểu hiện khác thường.

Nguyễn Phạm Hiền Minh, học sinh Trường Phổ thông Liên cấp Song ngữ Quốc tế Wellspring Hanoi và là Đại sứ An toàn số học đường, cho rằng việc hỗ trợ đôi khi bắt đầu từ những hành động rất nhỏ.

“Lắng nghe một người bạn không đòi hỏi chúng ta phải là chuyên gia tâm lý. Đôi khi chỉ cần nhận ra bạn đang im lặng bất thường, ngồi xuống và hỏi ‘Hôm nay cậu có mệt lắm không? Tớ ở đây để nghe cậu nói’”, Hiền Minh chia sẻ.

Tinh thần này cũng được cụ thể hóa qua hoạt động “5 phút cùng em”, khuyến khích bắt đầu bằng một câu hỏi, một cuộc trò chuyện hoặc một lần lắng nghe để nhận biết sớm khi trẻ cần hỗ trợ.

Các nội dung trong cẩm nang cũng được sử dụng trong chương trình Đại sứ An toàn số học đường, để học sinh có thể trao đổi kỹ năng với bạn bè và kết nối người cần hỗ trợ với người lớn.

Bên cạnh kỹ năng tự bảo vệ, cẩm nang cũng đề cập cách ứng xử với người khác trên môi trường số, từ không phát tán nội dung xấu độc, không tham gia bắt nạt trực tuyến đến cân nhắc tác động của bình luận và bài đăng tới người khác.

Công an Tuyên Quang chia sẻ các thông tin trong cẩm nang “Kết nối không tổn thương”. Ảnh: Lý Thịnh.

Rapper Đen Vâu, một trong những đại sứ của chiến dịch, cho rằng người dùng đôi khi có thể gây tổn thương cho người khác qua chính những tương tác trên mạng mà không nhận ra.

“Nhiều khi chính bản thân mình cũng gây ra những tổn thương bằng những lời bình luận mà mình không biết được”, anh chia sẻ.

Cẩm nang không chỉ được dùng để đọc cá nhân. Nội dung còn được chuyển thành các buổi tọa đàm, workshop, tiểu phẩm và hoạt động trải nghiệm tại trường học. Các kênh hỗ trợ, trong đó có Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em 111, cũng được đưa vào tài liệu để học sinh biết nơi cần liên hệ khi gặp tình huống khẩn cấp.

Chiến dịch “Không một mình 2026” được triển khai trên toàn quốc từ ngày 10/10-10/12. Cẩm nang là một trong những tài liệu được sử dụng để đưa các tình huống an toàn số và cách xử lý cụ thể tới học sinh.