Cà phê - nơi cái đẹp trở thành lối sống

Cái đẹp của trật tự, hài hòa và kết nối cộng đồng

Trong lịch sử mỹ học, cái đẹp không tồn tại như một phạm trù biệt lập, mà luôn có sự kết nối với triết học, tôn giáo, văn hóa và đời sống xã hội. Giai đoạn từ thế kỷ 8 đến thế kỷ 15, với sự hưng thịnh của Hồi giáo, một quan niệm mỹ học đã được hình thành trên nền tảng tư tưởng về tính thống nhất của vũ trụ, liên kết chặt chẽ với đấng tối cao và những chuẩn mực đạo đức cộng đồng. Theo đó, cái đẹp được hiểu như sự biểu hiện của trật tự, cân bằng, hài hòa và khát vọng hướng kính thần linh. Không chỉ hiện diện trong kiến trúc thánh đường hay nghệ thuật trang trí, cái đẹp trong thế giới Hồi giáo còn thấm sâu vào các sinh hoạt thường nhật, thông qua cách con người tổ chức không gian, thực hành nghi lễ và thiết lập quan hệ xã hội.

Phát triển mạnh mẽ vào thế kỷ 16 và giữ vị trí quan trọng trong xã hội Ottoman như nguồn năng lượng kết nối thần linh, đồng thời là biểu tượng của lòng hiếu khách, sự tôn trọng, địa vị xã hội, văn hóa cà phê Ottoman đã góp phần chuyển hóa, lan tỏa tư duy mỹ học Hồi giáo trong đời sống cộng đồng. Thông qua các công cụ dụng cụ, nghi lễ cà phê và không gian cộng đồng, những nguyên lý của mỹ học Hồi giáo được biểu hiện thành nếp sống, văn hóa ứng xử. Thưởng lãm cà phê dần trở thành một hình thức văn hóa giúp con người cảm thụ, thực hành cái đẹp và từng bước hoàn thiện đời sống tinh thần theo giá trị Chân - Thiện - Mỹ.

Ở phương diện vật chất, bộ công cụ pha chế và thưởng lãm cà phê Ottoman như ấm cezve, tách fincan, giá đỡ zarf, khay phục vụ, hộp đựng, cối giã cà phê vừa đáp ứng chức năng sử dụng, vừa là đối tượng thẩm mỹ, giúp con người cảm thụ cái đẹp thông qua kỹ nghệ chế tác và các biểu tượng tạo hình. Các họa tiết hình học đối xứng, hoa văn arabesque và thư pháp đặc trưng của nghệ thuật Hồi giáo trên đó phản ánh cái đẹp của trật tự, nhịp điệu cùng sự hài hòa, cân bằng.

Đồng thời, tư duy mỹ học Hồi giáo cũng được thực hành trong nghi thức thưởng lãm cà phê Ottoman. Từ trình tự rang, giã, pha chế, phục vụ đến thưởng thức đều đề cao tính kỷ luật, sự tiết chế và chuẩn mực. Một tách cà phê được dùng cùng nước lọc để thanh sạch vị giác, kèm kẹo Lokum hoặc trái cây khô giúp hoàn thiện trải nghiệm cảm quan. Người uống thưởng thức chậm rãi vừa để cảm nhận trọn vẹn hương vị, vừa dành thời gian cho đối thoại, tiếp đãi, qua đó thể hiện sự tôn trọng, lòng hiếu khách và phẩm giá của người cùng thưởng thức. Cái đẹp theo đó không chỉ ở hình thức hay vị giác, mà chính là cách con người ứng xử với nhau theo những chuẩn mực đạo đức.

Đặc biệt, cà phê Ottoman hiện diện từ cung đình đến gia đình, hàng quán, kiến tạo những không gian giao tiếp, nơi cái đẹp được thực hành thông qua những quan hệ xã hội do cà phê tạo lập. Trong các không gian ấy, việc pha chế, thưởng thức cà phê trở thành một nghi thức xã hội, giúp con người gặp gỡ, trò chuyện, xác lập những mối quan hệ, đồng thời lan tỏa nhiều giá trị về lễ nghĩa, danh dự, sự tinh tế, lòng hiếu khách và gắn kết. Được ví như Mekteb-i 'irfan - “trường học tri thức”, hàng quán cà phê Ottoman là nơi mọi người gặp gỡ, trò chuyện, chơi cờ, thưởng thức âm nhạc, trao đổi những vấn đề của xã hội, hình thành văn hóa đối thoại và thúc đẩy lưu thông tri thức. Từ đó, cái đẹp vượt khỏi giá trị thẩm mỹ, trở thành một giá trị xã hội hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Có thể thấy, văn hóa cà phê Ottoman đã trở thành một biểu hiện sinh động của mỹ học Hồi giáo trong đời sống xã hội, đưa cái đẹp sánh ngang phương thức sống, nền nếp ứng xử, làm nền tảng cho một trật tự xã hội giàu nhân văn. Năm 2013, UNESCO ghi danh văn hóa cà phê Thổ Nhĩ Kỳ danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, tiếp tục khẳng định giá trị của cà phê Ottoman như một di sản được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ, hướng con người đến sự hài hòa, tỉnh thức, hoàn thiện phẩm giá.

Cái đẹp của lý tính và khát vọng sáng tạo

Nếu trong mỹ học trung đại, cái đẹp thường được lý giải như sự phản chiếu của chân lý và trật tự thiêng liêng; thì ở thời kỳ Khai sáng, cái đẹp dần được đặt trong mối quan hệ với nhận thức, công năng, tiến bộ kỹ thuật và khả năng cải biến đời sống.

Trên nền tảng đó, khi du nhập và bùng nổ tại châu Âu vào giai đoạn từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 18, cà phê không chỉ là thức uống của sự tỉnh thức, mà còn trở thành phương tiện biểu đạt tư duy mỹ học cũng như tổ chức đời sống xã hội phương Tây.

Từ thế kỷ 17, hàng quán cà phê châu Âu đã giữ vai trò quan trọng, được tổ chức như trung tâm tri thức cộng đồng, nơi quy tụ mọi tầng lớp ở đa dạng lĩnh vực tới gặp gỡ, trao đổi tin tức, thảo luận các vấn đề xã hội. Ở London (Anh), quán cà phê được gọi là “Penny universities” nơi bất kỳ ai cũng có thể đến thưởng thức cà phê, trao đổi, tiếp cận thông tin, tri thức xã hội. Café Procope tại Paris trở thành điểm hẹn của nhiều nhà tư tưởng Khai sáng như Voltaire, Rousseau, Diderot. Trong khi đó, ở Vienna, quán cà phê gắn với đời sống âm nhạc, văn chương và báo chí đô thị. Qua đó, cái đẹp của văn hóa cà phê châu Âu được biểu hiện ở năng lực tổ chức một đời sống tinh thần mới, nơi đối thoại, tri thức và tự do tư tưởng trở thành những giá trị thẩm mỹ - xã hội cốt lõi.

Đặc biệt, tinh thần duy lý và khát vọng sáng tạo của mỹ học phương Tây đã thúc đẩy kỹ thuật chế tác công cụ, dụng cụ pha chế cà phê liên tục đổi mới: Từ những chiếc coffee pot bằng đồng, bạc, thiếc đến các phát minh bình lọc biggin cuối thế kỷ 18, bình siphon thế kỷ 19, percolator hay thiết bị ứng dụng áp suất, hơi nước… giúp kiểm soát tốt hơn nhiệt độ, áp suất, thời gian và quá trình chiết xuất cà phê. Đặc biệt, máy espresso ra đời đầu thế kỷ 20, biến cà phê thành sản phẩm của tốc độ, hiệu quả và độ chuẩn xác. Một tách cà phê “đẹp” giờ đây biểu hiện sự chính xác của quy trình, hài hòa giữa thiết kế và công năng, kinh nghiệm cảm quan với tri thức khoa học. Điều này cũng phản ánh khát vọng dùng tri thức để cải biến đời sống, mở rộng giới hạn sáng tạo của con người.

Năm 1933, Moka Express do Alfonso Bialetti giới thiệu cho thấy sự kết hợp giữa mỹ học công nghiệp, công năng và tính đại chúng. Với thân nhôm đúc hình bát giác, dễ sử dụng và nguyên lý áp suất hơi nước, Moka Express đã đưa trải nghiệm cà phê kiểu espresso vào gia đình, mở rộng sự tham gia của phụ nữ cùng nhiều tầng lớp xã hội vào hoạt động pha chế, thưởng lãm cà phê.

Đến sau thế chiến thứ hai, cà phê hòa tan xuất hiện tiếp tục mở rộng quá trình đại chúng hóa, đưa cà phê vào nhiều bối cảnh sinh hoạt mới như văn phòng, nhà máy, ngoài trời... Cà phê không chỉ là đối tượng thưởng lãm, mà đã trở thành biểu tượng của nhịp sống hiện đại, nhu cầu hiệu quả và cá nhân hóa đời sống tinh thần, trải nghiệm thẩm mỹ.

Xuất phát từ tình yêu cà phê, Tập đoàn Trung Nguyên Legend nhận ra cà phê đã khởi sinh, phát triển theo một vòng tuần hoàn từ Đông sang Tây rồi trở về nguồn cội, tìm kiếm những giá trị của văn minh phương Đông. Trung Nguyên Legend đã cô lọc 3 nền văn minh cà phê thế giới Ottoman - Roman - Thiền, đem đến cái nhìn toàn diện về giá trị của cà phê trong đời sống của cộng đồng nhân loại.

Từ cái đẹp của văn minh cà phê Ottoman được tạo nên từ trật tự, hài hòa, hướng kính và kết nối cộng đồng; đến văn minh cà phê Roman với cái đẹp của lý tính, công năng và khát vọng sáng tạo; cà phê trở về văn minh cà phê Thiền, với giọt cà phê tỉnh thức mang trong mình triết lý khoảng lùi của cà phê phin Việt Nam.

Trên tinh thần đó, bộ công cụ dụng cụ văn minh cà phê Thiền được thiết kế chuyên biệt không chỉ phục vụ pha chế, thưởng lãm, mà còn khơi mở một lối sống tỉnh thức, nhân bản và nhân văn. Từ bộ phin, bộ bếp - ấm và nến, bộ muỗng, khăn pha chế đến tách thưởng lãm, khay đựng… tất cả đều được chế tác từ những chất liệu truyền thống, tự nhiên như nhôm, gốm, sứ, tơ tằm, tre… với 2 màu trắng và đen cùng tạo hình gắn liền các biểu tượng văn hóa Việt như trống đồng, thân tre… qua đó thể hiện tinh thần trách nhiệm trong ứng xử hài hòa, bền vững với tự nhiên, cũng như phát huy bản sắc Việt hiện diện sống động trong đời sống đương đại. Nổi bật, bộ thưởng lãm được trang trí với 5 hạt cà phê mang tính biểu tượng, đại diện cho Ngũ hành, gợi mở quan niệm phương Đông về sự vận động, tương sinh và cân bằng của vũ trụ.

Từng chất liệu, hình khối, chi tiết biểu tượng, cách sắp đặt đến nhịp pha và phong cách thưởng lãm chậm rãi, tĩnh tại của cà phê Thiền tạo nên một tổng thể tối giản, hài hòa, mang hơi thở triết lý phương Đông, nơi các nguyên tắc Hòa - Kính - Thanh - Tịnh - Trách nhiệm - Tôn tạo được thực hành một cách tự nhiên, góp phần khơi mở lối sống nhân bản, nhân văn theo hệ giá trị Chân - Thiện - Mỹ.

Có thể thấy, cà phê chưa bao giờ chỉ là thức uống đơn thuần, mà là một trải nghiệm văn hóa đặc biệt, nơi con người gửi gắm quan niệm thẩm mỹ và khát vọng kiến tạo đời sống tốt đẹp hơn. Cà phê đã, đang và tiếp tục góp phần chuyển hóa cái đẹp vào đời sống, giúp mỗi cá nhân vừa cảm thụ, vừa thực hành, trao truyền, kiến tạo các giá trị Chân - Thiện - Mỹ cho bản thân, cộng đồng, thời đại.

Độc giả có thể đón xem loạt video Cà Phê Triết Đạo đã được đăng tải trên kênh, đồng thời tìm hiểu thêm thông tin trên website.

Đón đọc kỳ sau: Cà phê - chất xúc tác của tư duy toán học