Bong bóng Biển Nam và vòng quay của những gã khờ

Sự kịch tính của Công ty Biển Nam không lên tới cao trào như Công ty Mississippi. Người Anh có một vài lợi thế, bao gồm thực tế là Ngân hàng Anh do đảng Whig kiểm soát, vốn được thành lập năm 1694, vẫn nằm ngoài sự kiểm soát của Công ty Biển Nam do đảng Tory hậu thuẫn; quả thực là chúng thường xuyên đối đầu nhau. Và các quan chức Biển Nam không bao giờ có thể sử dụng các quy định kiểm soát ngoại hối khi giá cổ phiếu của họ bắt đầu lao dốc. Song kịch bản tổng thể thì không khác.

Công ty Biển Nam được thành lập vào năm 1711, với độc quyền thương mại với châu Mỹ thuộc Tây Ban Nha. Đến năm 1719, chiến tranh với Tây Ban Nha bóp nghẹt hoạt động kinh doanh này, các giám đốc của công ty bèn quyết định thay, vì vậy tập trung vào thị trường nợ công.

Kiến trúc sư của kế hoạch này là John Blunt, con trai của một thợ đóng giày theo chi hệ Tin Lành Baptist giàu có và là người có biệt tài biến lời Kinh Thánh thành những khẩu hiệu quảng cáo. (“Điều lớn lao nhất trần gian dành cho anh em”, ông có lúc hô hào như thế. “Tất cả tiền bạc ở châu Âu sẽ tập trung quanh anh em”. "Mọi quốc gia trên hoàn cầu sẽ mang cống phẩm đến cho anh em”. Hầu hết giám đốc công ty là những người giàu có và danh vọng, trong đó có ông nội mang cùng tên của Edward Gibbon.

Ngày 21 tháng 1 năm 1720, Quốc hội ra thông cáo chuyển giao toàn bộ nợ quốc gia và 30 triệu bảng giá trị niên kim của Anh cho Công ty tiếp quản. Ngay cả trước khi biện pháp này được ban hành vào ngày 7 tháng 4, giá cổ phiếu Công ty Biển Nam đã tăng vọt từ 128 bảng vào tháng 1 lên 187 bảng vào giữa tháng 2. Danh sách đăng ký mua cổ phiếu được lấp đầy chỉ trong vài giờ. Thị giá cổ phiếu đạt 950 bảng vào đầu tháng 7 khi các nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào làn sóng tranh giành hỗn loạn.

Tranh mô tả sự hỗn loạn mua bán cổ phiếu Biển Nam. Ảnh: Economic History Society.

Ngay cả khi không có tấm gương của Law, đó vẫn là một thời điểm thuận lợi. Có một niềm tin phổ biến rằng nợ công cần được thanh toán dứt điểm càng nhanh càng tốt. Khí thế hưng phấn của đất nước càng thổi bùng bởi những thắng lợi quân sự trước người Pháp.

Một làn sóng khởi nghiệp nhỏ cũng bùng phát với sự ra đời của các công ty mới mà phần lớn là để khai thác các bằng sáng chế do chính phủ cấp, hệ quả là sự hình thành một kiểu người giao dịch cổ phiếu mới - những kẻ đầu cơ cổ phiếu thường xuyên lui tới các quán cà phê quanh ngõ Exchange Alley.

Các giám đốc Biển Nam đã làm việc cật lực để kích thích thị trường này, vận dụng những thủ đoạn tương tự John Law, và đặc biệt chú ý đến dòng báo chí tài chính mới. Bảng giá cổ phiếu Biển Nam thậm chí đã xuất hiện trên các trang báo địa phương như Plymouth Weekly Journal. William Hogarth đã chế giễu cơn điên loạn đầu cơ bằng bức biếm hoạ The Carousel of Fools (vòng quay của lũ khờ).

Tiếc thay, các giám đốc đã làm việc quá tốt. Một dòng thác lũ các đề án thành lập công ty mới đã nhấn chìm ngõ Exchange Alley, thúc đẩy các giám đốc Công ty Biển Nam thuyết phục những đồng minh chính trị của họ thông qua một đạo luật với cái tên đầy mỉa mai là Đạo luật Bong bóng vào ngày 11 tháng 6 năm 1720.

Điều này khiến cho việc thành lập một công ty cổ phần chung mới trở nên cực kỳ khó khăn, qua đó làm giảm số lượng doanh nghiệp sẽ cạnh tranh huy động vốn với Công ty Biển Nam.

Đạo luật này, vốn không bị bãi bỏ trong một thế kỷ, là một thảm họa cho sự phát triển của Công ty. Nó cũng hóa ra vô nghĩa, vì sự sụp đổ của Công ty Biển Nam vào mùa hè sau đã làm thị trường lao đao theo. Đến tháng 8, một cuộc khủng hoảng tín dụng tồi tệ đã nghiền nát London. Đến tháng 10, giá cổ phiếu của Công ty đã rơi trở lại mức 170 bảng.

Cuối cùng, chính phủ đã thực sự quốc hữu hoá Công ty, khiến các nhà đầu tư chịu tổn thất to lớn, nhưng điều đó đã cứu vớt hầu hết hệ thống tài chính. Dẫu vậy, Bộ trưởng Tài chính và một số giám đốc của Công ty đã bị tống giam vào Tháp London. Và điều mà Thủ tướng, Sir Robert Walpole, gọi là “kế hoạch Biển Nam không bao giờ được lãng quên hay tha thứ” vẫn làm ô danh các công ty cổ phần chung.