Các công ty cổ phần ban đầu là công cụ của sự đầu cơ tài chính tràn lan cũng như của chủ nghĩa đế quốc kinh tế. Đầu thế kỷ 18, các chính phủ Pháp và Anh từng sử dụng hai công ty đặc quyền - Công ty Mississippi ở Pháp và Công ty Biển Nam ở Anh - để tái cấu trúc các khoản nợ khổng lồ mà họ đã tích lũy trong những cuộc chiến tranh từ năm 1689 đến năm 1714.

Mục tiêu của họ là giảm thiểu chi phí nợ công bằng cách chuyển đổi các khoản niên kim chính phủ có lãi suất cố định thành những cổ phiếu với lợi suất thấp hơn. Hệ lụy là bong bóng tài chính lớn nhất trong lịch sử, thậm chí còn to hơn bong bóng những năm 1920 ở Mỹ.

Người đã kích nổ toàn bộ thảm hoạ này là John Law (1671-1729). Là một công tử nhà giàu Scotland, Law trải qua một tuổi trẻ bất trị ở London với ba niềm đam mê là cờ bạc, đàn bà và toán học, nhưng rốt cuộc ông đã phải đào tẩu khỏi Amsterdam sau khi đoạt mạng một đối thủ trong một cuộc đấu tay đôi. Ở đó, ông xoay xở tích lũy được một tài sản khổng lồ thông qua đầu cơ tài chính.

Năm 1704, ông trở về Scotland với hy vọng được hoàng gia ân xá và những kế hoạch đầy tham vọng giới thiệu về tiền giấy. Sự ân xá của hoàng gia đã không đến, và ông bèn mang các kế hoạch trở lại châu Âu lục địa.

Thời cơ vàng đã gõ cửa cuộc đời ông vào năm 1715, khi vị nhiếp chính vương trẻ tuổi phóng đãng, Công tước Philippe xứ Orleans, kế vị Louis XIV. Hai người đã quen biết nhau từ các sòng đỏ đen ở Paris. Vào tháng 5 năm 1716, Law đã thuyết phục công tước cho phép ông thành lập một ngân hàng Tổng hợp (Banque Génerale), có nhiệm vụ phát hành tiền giấy.

Kế hoạch của Law là giải cứu nước Pháp khỏi tình trạng lạm phát tràn lan, thiếu tiền xu và tiền tệ không ổn định, bằng cách đưa vào sử dụng tiền giấy, và khuyến khích công chúng thực hiện nghĩa vụ thuế bằng loại tiền mới này. Tháng 12 năm 1718, với tài sản vượt quá 10 triệu livre, ngân hàng được đổi thành Ngân hàng Hoàng gia (Banque Royale).

Chân dung của John Law. Ảnh: Linkedln.

Sau khi kiểm soát được két sắt của Pháp, Law sau đó đã đấu thầu quyền nhượng địa thương mại thuộc về Công ty Phương Tây (Compagnie d’Occident), mà ông đổi tên thành Công ty Mississippi, chuyển đổi một phần nợ quốc gia của Pháp thành cổ phần công ty. Ngay sau đó, Công ty Mississippi đã thâu tóm một chuỗi các công ty độc quyền thương mại ở nước ngoài khác - và thêm cả Xưởng đúc tiền Hoàng gia (Royal Mint) vào đó cho đủ lệ bộ. Một công ty độc quyền giờ đây kiểm soát toàn bộ hoạt động thương mại thuộc địa của quốc gia hùng mạnh nhất hoàn cầu.

Dù Law đã phát hành một lượng lớn cổ phần trong các doanh nghiệp của mình, nhưng ông vẫn giữ được cơn sốt đầu cơ ở mức cao bằng cách công bố cổ tức hậu hĩnh và cho phép những cổ đông hiện tại mua thêm cổ phần với mức giá ưu đãi.

Động thái táo bạo nhất của ông là vào năm 1719 khi ông đề nghị chuyển đổi toàn bộ nợ quốc gia từ niên kim thành cổ phần công ty; ông cũng chi ra một khoản tiền khổng lồ để giành quyền bao thầu hệ thống thuế khoá hoàng gia. Ông tài trợ cho tất cả những việc này bằng cách phát hành số lượng cổ phần khổng lồ.

Kết quả là một cơn điên loạn tập thể. Đám đông nhà đầu tư, từ giới quý tộc cho đến những người hầu, đã bao vây các văn phòng của Law. Theo một tường thuật lúc bấy giờ, khoảng 200.000 nhà đầu tư, đến từ Venice, Genoa, Đức và Anh, cũng như các tỉnh của Pháp, đã lũ lượt đổ về Paris.

Law cho phép các nhà đầu tư mua cổ phần trả góp, thanh toán 10% giá trị mua mỗi tháng; cùng lúc đó ông còn cung cấp các khoản vay từ Ngân hàng Hoàng gia trên cơ sở bảo đảm bằng cổ phiếu. Từ ngày 25 tháng 12 năm 1718 đến ngày 20 tháng 4 năm 1720, tổng giá trị tiền giấy do Ngân hàng Hoàng gia phát hành đã tăng từ 18 triệu livre lên 2,6 tỷ livre.

Ở đỉnh của bong bóng, Law đã bán quyền chọn mua, cho phép các nhà đầu tư trả trước một khoản tiền cọc 1.000 livre để có quyền mua một cổ phiếu trị giá 10.000 livre trong vòng sáu tháng tới. Một nhà quan sát trầm tư: “Thật không thể tưởng tượng nổi mức độ giàu có ngay lúc này ở Pháp. Người ta nói chuyện bằng hàng triệu. Tôi hoàn toàn không hiểu điều đó. Nhưng tôi thấy rõ rằng Thần Phú quý đang là một vị vua tuyệt đối ở Paris”.

Sự kiểm soát của Law với cả ngân hàng trung ương lẫn thị trường chứng khoán cho phép ông tránh được câu hỏi tẻ ngắt về việc công ty của ông thực sự đã làm gì. Law thích kể với giới quý tộc rằng Công ty Mississippi mang đến một cơ hội tuyệt vời cho công cuộc truyền giáo ở các thuộc địa: ông thậm chí còn mang những thổ dân như những mẫu vật sống động đến Paris trên đội tàu của mình.

Nhưng những hoạt động thực tế của Công ty Mississippi ở Bắc Mỹ, về phương diện tâm linh hay nhân học, đều không có gì đáng kể. Louisiana - phần đất Mỹ mà Pháp kiểm soát - tương đối nghèo nàn và lạc hậu. Như Niall Ferguson ghi nhận, Law đã buộc phải cưỡng bách trẻ mồ côi, tội phạm và gái mại dâm di dân đến Miền Đất Hứa của mình.

Bong bóng tất yếu vỡ tan. Đầu năm 1720, làn sóng nhà đầu tư bắt đầu từ bỏ Công ty Mississippi ngày càng tăng (nhiều người chuyển các khoản đầu tư của họ sang thị trường đang lên cơn sốt mới ở London). Sử dụng quyền lực của một tổng trưởng tài chính, Law đã cố trong tuyệt vọng để ngăn chặn việc chảy máu dòng vốn. Giá trị cổ phiếu và tiền giấy của ông tiếp tục lao dốc bất chấp mọi nỗ lực, và ông chẳng đặng đừng phải bãi bỏ tiền giấy và đóng cửa ngân hàng. Tháng 12 năm 1720, ông trốn sang Brussels bằng hộ chiếu giả, bỏ lại nước Pháp trong hỗn loạn.