Biểu tượng chim Lạc bắt nguồn từ đâu?

Trong MV mới ra mắt của Sơn Tùng M-TP, hình ảnh chim Lạc xuất hiện trên đường phố Los Angeles, Mỹ.

Tối 28/5, Sơn Tùng ra mắt MV Come my way, với nhiều biểu tượng văn hóa Việt khiến cộng đồng mạng chú ý. Đặc biệt, ngay trong những giây đầu, hình ảnh chim Lạc - biểu tượng gắn với trống đồng Đông Sơn - xuất hiện giữa Los Angeles đã khiến nhiều người thảo luận về ý nghĩa mà nghệ sĩ gửi gắm.

Theo các nghiên cứu khảo cổ học, hình tượng chim Lạc xuất hiện trên mặt và thân trống đồng Lạc Việt có niên đại hàng nghìn năm, được cho là những vật tổ thiêng liêng.

Hình ảnh chim Lạc được tìm thấy ở nhiều mặt trống đồng Đông Sơn. Hình ảnh thể hiện một loài chim mỏ dài, cổ dài, thân dài, bay vòng quanh Mặt trời.

Biểu tượng lấy cảm hứng từ các loài chim nước

Học giả Đào Duy Anh và một số nhà nghiên cứu cho rằng chim Lạc chính là biểu tượng lấy cảm hứng từ loài chim nước (cò, vạc, diệc…), là loài chim quen thuộc trên Đồng bằng sông Hồng.

Trước hết, bắt đầu từ cái tên “chim Lạc”. Trong nghiên cứu Hình tượng chim Lạc trên trống đồng cổ Đông Sơn của PGS.TS Hỏa Diệu Thúy, học giả nêu nhiều học thuyết chỉ ra chữ “Lạc” trong “chim Lạc” xuất phát từ chữ “Lạc điền” (ruộng nước).

Đặc điểm của ruộng nước là "khai khẩn theo nước thủy triều", "theo nước thủy triều lên xuống mà làm ruộng". Như vậy, Lạc điền là ruộng nước, khai khẩn ruộng ấy là Lạc dân, thống trị dân là Lạc vương, người giúp việc là Lạc tướng. Người xưa đã dùng rất phổ biến chữ "Lạc" này: Lạc Việt, Lạc vương, Lạc hầu, Lạc tướng, Lạc dân, Lạc điền.

Tuy nhiên, câu hỏi tiếp tục đặt ra vì sao dùng từ “lạc” thay vì "nước"? Học giả Hỏa Diệu Thúy nhận định địa bàn Cửu Chân thời Hùng Vương gồm Thanh Hóa, Nghệ An, tọa bên những dòng sông lớn. Phát âm Thanh - Nghệ gọi ruộng nước là đồng sác, ruộng sác (Thanh Hóa) và đồng sạc, ruộng sạc (Nghệ An). Trong tiếng Thanh - Nghệ khi đó, âm S và âm L thường dùng lẫn nhau, nơi gọi ruộng sác, nơi gọi ruộng lác.

Như vậy, "lạc điền" chính là "ruộng sác", chim lạc là chim sác, loài chim thường xuyên lưu tới các ruộng nước để kiếm ăn.

Nhưng cụ thể, “chim Lạc” là loài chim nào trong số các loài chim kiếm ăn ở ruộng nước? Là cò, hạc, bồ nông, vạc, diệc,… hay mỗi loài lấy cảm hứng một ít? Một số nghiên cứu cho rằng “chim Lạc” chỉ loài cò, bởi cò sống hòa thuận với lạc dân hơn các loài khác, và loài cò hiền lành, cần mẫn. Mối quan hệ mật thiết giữa cò và người dân Lạc Việt có thể thấy rõ trong ca dao dân ca, khi số lượng hình ảnh cò nhiều hơn hẳn các loài chim khác.

Theo một số nhà nghiên cứu, các loài chim nước đã trở thành hình mẫu cho “chim Lạc” trên trống đồng Đông Sơn. Với sự gần gũi và yêu mến loài chim này, lạc dân Đông Sơn đã cách điệu loài cò thành loài chim huyền thoại, sải đôi cánh bay quanh mặt trời. Sự tôn vinh giống cò cũng cho thấy người dân Lạc Việt tôn vinh sự hiền lành, chăm chỉ, giản dị trong tâm hồn, tính cách.

Còn theo nghiên cứu của Đào Duy Anh về nguồn gốc dân tộc, ông gọi chim Lạc là “hậu điểu”, tức giống chim di trú bay đến vùng đất mới. Người dân đã theo loài chim này đến định cư ở vùng đất sau này là Lạc Việt.

Trong MV, Sơn Tùng mặc áo thêu biểu tượng chim Lạc.

Kết tinh khát vọng cao đẹp của người Việt

Gần đây, có những cách kiến giải khác về hình tượng chim Lạc. GS.TS Lê Huy Bắc, trưởng khoa Việt Nam học, Đại học Sư phạm Hà Nội, trên báo Tuổi Trẻ cho rằng chim Lạc là vật tổ của người Việt. Hình ảnh này kết tinh tố chất của mọi loài chim uy dũng theo trí tưởng tượng của tổ tiên người Việt.

GS.TS Lê Huy Bắc cho rằng chim Lạc không phải là hậu điểu như cách giải thích bấy lâu nay. Theo đặc điểm tư duy của người cổ đại thì với người Việt, chim Lạc là một loài chim huyền thoại, có sức mạnh phi thường, có vẻ đẹp hùng tráng, có đạo lý, nghĩa tình… có thể trợ giúp, chỉ cho người Việt cách cư ngụ, cách chăn nuôi, trồng trọt, cách vượt qua mọi thử thách trở ngại cả trong tự nhiên lẫn đối đầu với kẻ thù xâm lược để bảo vệ chủ quyền...

Dù còn nhiều giải thích khác nhau về nguồn gốc chim Lạc, biểu tượng này luôn mang trong mình tinh thần tự do, đĩnh đạc. Chim Lạc hiền hòa, báo hiệu mùa vui gieo cấy cho người nông dân Việt Nam xưa. Hình ảnh loài chim chiếm lĩnh bầu trời luôn là ước mơ của người Lạc Việt.

Ngày càng nhiều nghệ sĩ Việt sử dụng một cách sáng tạo các biểu tượng văn hóa Việt trong các sản phẩm nghệ thuật, đặc biệt là sản phẩm nghệ thuật quốc tế. Xu hướng này thể hiện sự trân trọng của nghệ sĩ với văn hóa dân tộc, đồng thời, cho thấy khát vọng khẳng định bản sắc Việt trên thế giới.