Trong những tháng tuyệt diệu đó - “khi chúng tôi dường như đang sống trong một câu chuyện cổ tích”, có lẽ không điều gì gây ấn tượng mạnh hơn đối với những người được nghe kể bằng việc một số đứa trẻ, từ bốn đến năm tuổi, “bất ngờ bùng nổ viết chữ” dù không hề được dạy trước.

Khi mới bắt đầu, bà Maria Montessori hoàn toàn không có ý định dạy viết cho những đứa trẻ nhỏ đến vậy. Bà thừa nhận rằng vào thời điểm đó, bà cũng có cùng định kiến là nên cho trẻ học viết càng muộn càng tốt - chắc chắn không sớm hơn sáu tuổi.

Nhưng chính bọn trẻ lại nghĩ ngược lại: một số đứa chủ động đến gặp bà và yêu cầu được học đọc và viết. Ngay cả khi đó, bà vẫn chưa đồng ý, cho đến khi các phụ huynh cũng lên tiếng đề nghị.

Bà quyết định áp dụng những phương pháp tương tự mà trước đó bà đã dùng với trẻ khiếm khuyết trí tuệ. Bà cùng các trợ lý bắt đầu chế tạo một số bộ chữ cái. Những bộ này gồm hai loại khác nhau. Một loại được cắt từ bìa cứng, còn loại kia là chữ cái bằng giấy nhám (mỗi chữ được dán lên một tấm bảng gỗ nhỏ). Cả hai loại đều được làm theo kiểu chữ viết tay, tức là kiểu dùng để viết chứ không phải để in.

Theo Maria Montessori, nên biến học tập thành trò chơi để kích thích trẻ nhỏ. Ảnh minh họa: Một cảnh trong phim Maria Montessori.

Trẻ không được dạy tên của các chữ cái, mà chỉ được dạy âm thanh mà chúng biểu thị. Ngoài ra, các em được khuyến khích dò theo hình dạng của các chữ cái bằng giấy nhám bằng “ngón tay viết” - tức là ngón trỏ và ngón giữa của bàn tay phải. Chỉ vậy thôi. Bọn trẻ không được dạy viết.

Một ngày nọ, một cậu bé 5 tuổi đã có phát hiện tuyệt vời. Bà Maria Montessori nghe cậu bé tự nói: “Muốn viết ‘Sofia’ thì cần có S, O, F, I và A.” Cậu bé thực chất đã phát hiện ra rằng có thể phân tích từ nói thành các âm cấu thành, và những âm đó chính là những âm cậu đã học gắn với các ký hiệu.

Từ đó, cậu bé cùng các bạn khác bắt đầu ghép các từ bằng những chữ cái cắt từ bìa cứng, trải chúng ra trên những tấm thảm đặt trên sàn.

Nhưng đó vẫn chưa phải là viết.

Điều xảy ra tiếp theo mới thật phi thường và không thể ngờ tới, đến mức chúng tôi phải trích dẫn nguyên văn lời kể của chính bà Maria Montessori:

Vào một ngày tháng 12, khi mặt trời chiếu rọi và không khí như mùa xuân, tôi lên sân thượng cùng các em nhỏ. Chúng chơi đùa thoải mái và một số em vây quanh tôi. Tôi đang ngồi gần một cái ống khói, liền bảo một cậu bé năm tuổi ngồi cạnh: ‘Vẽ cho cô cái ống khói này nhé,’ rồi đưa cho em một mẩu phấn.

Em bé ngoan ngoãn cúi xuống và nguệch ngoạc vẽ ống khói trên nền gạch lát sân thượng. Như thường lệ với các em nhỏ, tôi động viên và khen ngợi cậu bé. Nó nhìn tôi, mỉm cười, như thể đang nén lại một cảm xúc vui sướng sắp bùng nổ, rồi bất ngờ hét lên: ‘Con biết viết rồi, Con biết viết rồi,’ và quỳ xuống viết lên nền gạch từ ‘mano’ (bàn tay). Hân hoan dâng tràn, cậu bé còn viết thêm ‘camino, tetto’ (ống khói, mái nhà).

Vừa viết em vừa tiếp tục reo lên: “Con biết viết rồi. Con biết cách viết rồi!” Tiếng hò reo vui sướng thu hút các bạn khác lại gần, tụ thành một vòng tròn xung quanh và nhìn xuống những gì cậu bé viết với vẻ sững sờ ngạc nhiên. Hai hoặc ba đứa trẻ run rẩy vì xúc động nói với tôi: ‘Cho con phấn đi, con cũng biết viết!’ Và quả thật, bọn trẻ bắt đầu viết nhiều từ khác nhau: Mama, Bàn tay, Ống khó, John (dĩ nhiên bằng tiếng Italy).

Không ai trong số chúng từng cầm phấn hay bất kỳ dụng cụ dùng để viết nào trước đó. Đó là lần đầu tiên chúng thực sự viết, và bọn trẻ viết trọn vẹn một từ, như một đứa trẻ khi lần đầu tiên nói thì cũng phát âm trọn một từ. Từ đầu tiên do những học trò bé bỏng của tôi viết ra đã khơi lên trong lòng các em một niềm vui không thể diễn tả bằng lời.

Tâm trí bọn trẻ không liên kết được quá trình chuẩn bị với hành động viết ra, do đó các em cứ tưởng rằng khi mình đủ lớn thì sẽ tự nhiên biết viết. Các em dường như nghĩ rằng viết chữ là một trong những món quà tự nhiên, cứ đến đúng thời điểm thì nó sẽ tự đến với mình, giống như sau này đến tuổi thì ria mép sẽ mọc ra.

Niềm vui của đứa trẻ lần đầu tiên viết được một từ tràn đầy phấn khích, có thể so sánh như con gà vừa đẻ ra quả trứng. Không ai có thể “thoát” khỏi sự ăn mừng náo nhiệt của em.

Nói chung, sau khi viết được từ đầu tiên, các em tiếp tục viết mọi nơi với một niềm vui gần như cuồng nhiệt. Tôi đã thấy các em chen chúc quanh bảng đen; phía sau những em đang đứng dưới đất lại là một hàng khác gồm những em đứng lên ghế để viết phía trên đầu các bạn mình.

Một số khác thì chạy đến cửa sổ hoặc cửa ra vào và viết kín lên đó. Trong những ngày đầu này, chúng tôi như đi trên một tấm thảm đầy dấu hiệu viết lách. Những chuyện kể hàng ngày cho thấy điều tương tự cũng diễn ra tại nhà bọn trẻ và để bảo vệ sàn nhà, thậm chí là lớp vỏ bánh mì - những nơi xuất hiện chữ viết - một số bà mẹ đã tặng con mình giấy và bút chì.

Về sau, kinh nghiệm giúp kiểm soát sự bộc phát quá đỗi này, giữ nó trong giới hạn hợp lý, nên ngày nay khoảnh khắc “bùng nổ viết chữ” không còn xảy đến đồng loạt với tất cả bọn trẻ nữa. Tuy nhiên, trong một trường học Montessori được tổ chức tốt, khoảnh khắc diệu kỳ “bùng nổ viết chữ” vẫn đến với nhiều trẻ em. Nó đến khi các yếu tố chuẩn bị nội tại đạt đến độ hoàn thiện, hợp nhất thành một sự tổng hợp tâm lý.

Tác giả từng biết một cậu bé vào đúng ngày “bùng nổ” đã chạy khắp nơi nói với mọi người: “Con biết viết rồi! Con biết viết rồi!” và ngay sau đó nói thêm đầy phấn khích: “Nhưng không ai dạy con cả! Không ai dạy con cả!”