Sau vài năm ở Florence, Raphael chuyển tới Rome. Vào khoảng năm 1508, ông đặt chân đến đó cũng là thời điểm Michelangelo bắt đầu công việc thiết kế trần Nhà nguyện Sistine.

Giáo hoàng Julius II nhanh chóng giao việc cho chàng nghệ sĩ trẻ trung đáng mến này. Đó là nhiệm vụ trang hoàng các bức tường của một số căn phòng ở Vatican mà sau này người ta gọi chúng là Stanze¹ (các phòng).

Raphael đã chứng tỏ được tài năng bậc thầy của mình qua phần thiết kế hoàn hảo cùng bố cục cân đối của các bức bích họa mà ông vẽ lên tường và trần các căn phòng đó.

Để thưởng thức trọn vẹn vẻ đẹp của những tác phẩm này, người xem nên đến tận nơi, dành thời gian ngắm nghía chúng, cảm nhận sự hài hòa và đa dạng trong bố cục tổng thể với sự tương tác của cả những chuyển động cũng như những khuôn hình.

Nếu bị tách ra khỏi cái tổng thể ấy và thu nhỏ kích cỡ thì các bức bích họa trở nên nhàm chán, bởi từng nhân vật trong đó được vẽ với kích cỡ bằng người thật khi ta được tận mắt xem tranh, vốn đã hòa lẫn vào trong nhóm. Ngược lại, nếu các nhân vật ấy không còn là hình minh họa cho “chi tiết” tranh nữa thì họ lại mất đi chức năng chính của mình, đó là góp phần làm nên vẻ duyên dáng của tổng thể nhóm tranh.

Trích đoạn bức bích họa Nữ thần Galatea (The nymph Galatea) của danh họa Raphael. Ảnh: Wikipedia.

Tuy nhiên, điều này lại không đúng với bức bích họa nhỏ hơn mà ông vẽ tại căn biệt thự (nay gọi là Farnesina) của một thương gia giàu có tên là Agostino Chigi (hình 204). Đề tài ông lựa chọn đến từ đoạn thơ của một thi sĩ thành Florence, Angelo Poliziano²; nó cũng từng là cảm hứng cho tác phẩm Sự ra đời của thần Vệ Nữ của Botticelli.

Nội dung kể về việc chàng khổng lồ vụng về Polyphemus hát tặng nữ thần biển xinh đẹp Galatea một bài tình ca, và nàng đã bật cười khi nghe những lời vụng về đó lúc đang cưỡi sóng bằng chiếc xe kéo bởi hai con cá heo, đi cùng là đoàn tùy tùng với các thủy thần và nữ thần biển hớn hở vây quanh.

Bức bích họa của Raphael chỉ vẽ Galatea và đoàn tùy tùng vui tươi còn tác phẩm vẽ chàng khổng lồ được đặt tại nơi khác trong sảnh. Dù có nhìn ngắm bức tranh xinh đẹp và vui mắt này bao lâu đi chăng nữa, người xem sẽ vẫn không ngừng khám phá ra ở nó những vẻ đẹp mới mẻ ẩn trong bố cục phong phú và phức tạp.

Các nhân vật và chuyển động trong tranh dường như tương xứng với nhau đến hoàn hảo. Chúng ta từng thấy phương pháp này trong bức tranh của Pollaiuolo (trang 263, hình 171), nhưng trông nó thật cứng nhắc và buồn tẻ làm sao nếu đem ra so sánh với bức của Raphael!

Ta hãy bắt đầu với nhóm các cậu bé cầm cung và tên của thần Cupid đang nhắm vào trái tim nữ thần: không chỉ cậu bé bên trái và cậu bé phải có động tác đối xứng nhau, mà cậu bé bơi cạnh xe kéo cũng tương ứng với cậu bé bay phía trên.

Tương tự là nhóm thần biển trông như đang “lượn vòng” xung quanh nữ thần. Ở hai bên rìa ngoài là hai vị thần đang thổi vào vỏ ốc, còn hai cặp phía trước và sau nữ thần thì đang âu yếm nhau.

Nhưng điều đáng ngưỡng mộ hơn nữa ở đây là tác giả thể hiện sao cho mọi chuyển động đa dạng này đều được phản chiếu và đặt vào chính nhân vật Galatea. Chiếc xe kéo của nàng vòng từ trái sang phải, khăn choàng bị thổi về phía sau, và khi nghe thấy bản tình ca kỳ lạ, nàng quay đầu lại và mỉm cười.

Tất cả những đường thẳng trong tranh, từ cung tên của các thần tình yêu cho đến dây cương Galatea nắm trong tay, đều đồng quy nơi khuôn mặt xinh đẹp của nàng tại trung tâm của bức tranh. Bằng những phương tiện nghệ thuật này, Raphael tạo cảm giác chuyển động liên tục mà không khiến bức tranh trông gò bó hay mất cân đối.

Kể từ đó, chính khả năng sắp xếp nhân vật tuyệt đỉnh - kỹ năng tạo bố cục khéo léo tột bậc của Raphael đã khiến các nghệ sĩ khác phải ngưỡng mộ ông. Nếu Michelangelo chạm tới đỉnh cao trong kỹ thuật vẽ cơ thể người thì Raphael là họa sĩ làm được điều từng gây khó dễ cho thế hệ trước: tạo ra bố cục hoàn hảo và hài hòa từ những nhân vật chuyển động tự do.

-------------------------------

1. Tức "Bốn căn phòng Raphael" ("four Raphael Rooms" - tiếng Ý là "Stanze di Raffaello"), ban đầu được dự tính là những căn phòng dành riêng cho Giáo hoàng Julius II. Ngày nay, chúng là các phòng đón tiếp của Bảo tàng Vatican tại Thành phố Vatican.

2. Angelo Ambrogini (1454 – 1494): nhà thơ, nhà nhân văn, một trong những học giả cổ điển hàng đầu người Ý thời Phục Hưng. Biệt danh "Poliziano" của ông được bắt nguồn từ tên Latin "Mons Politius" của xã Montepulciano, nơi ông được sinh ra. Tác phẩm thơ được nhắc đến ở đây có nhan đề Stanze per la Giostra del Magnifico Giuliano de' Medici, thường được gọi ngắn gọn là Stanze per la giostra (Bài thơ về cuộc chiến đấu), được Poliziano sáng tác để kỷ niệm chiến thắng trong loạt trận ở Florence năm 1475 của Giuliano de' Medici - em trai của Lorenzo, vốn là bạn và nhà bảo trợ của nhà thơ - và tình cảm tôn sùng của Giuliano dành cho nàng Simonetta Cattaneo xinh đẹp, vì nàng mà anh đã chiến đấu.