Bằng đại học có còn giá trị?

Nhiều người trẻ hoang mang vì tốt nghiệp đại học nhưng không tìm được việc làm. Ảnh minh họa: Phương Lâm.

Một sinh viên mới tốt nghiệp gửi hơn 200 hồ sơ nhưng vẫn chưa tìm được việc làm. Một người khác chấp nhận làm công việc không yêu cầu bằng cấp sau nhiều tháng thất nghiệp. Trên nhiều nền tảng, ngày càng xuất hiện nhiều câu hỏi: "Học đại học để làm gì?", "Bằng cấp còn giá trị hay không?".

Trong bối cảnh thị trường lao động toàn cầu chững lại, cơ hội việc làm cho sinh viên mới ra trường ngày càng thu hẹp, những hoài nghi ấy trở nên phổ biến hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, các dữ liệu mới nhất cho thấy dù con đường từ giảng đường đến nơi làm việc đang khó khăn hơn, bằng đại học vẫn là một trong những lợi thế quan trọng nhất để người trẻ tìm kiếm việc làm và cải thiện thu nhập trong dài hạn.

Không phải vé thông hành, nhưng vẫn là lợi thế

Nhìn từ thực tế tuyển dụng, cảm giác thất vọng của nhiều sinh viên mới tốt nghiệp là hoàn toàn có cơ sở.

Theo The Conversation, tại Anh, khóa sinh viên tốt nghiệp năm 2025 đã trải qua nhiều tháng liên tiếp gửi hàng trăm hồ sơ chỉ để nhận lại vài phản hồi từ nhà tuyển dụng. Khóa năm 2026 tiếp tục bước vào một thị trường lao động không mấy sáng sủa. Nhiều doanh nghiệp cắt giảm tuyển dụng nhân sự cấp đầu vào, trong khi số lượng ứng viên cạnh tranh ngày càng lớn.

Khảo sát tuyển dụng sinh viên năm 2025 của Institute of Student Employers cho thấy trung bình mỗi vị trí việc làm nhận tới 140 hồ sơ ứng tuyển. Trong khi đó, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từ 16 đến 24 tuổi tại Anh đã lên tới 16,2% trong quý I/2026, mức cao nhất trong hơn một thập kỷ.

Những con số này góp phần lý giải vì sao ngày càng nhiều người đặt câu hỏi về giá trị của đại học. Một khảo sát xã hội gần đây tại Anh cho thấy khoảng 1/3 số người được hỏi cho rằng tấm bằng đại học không còn xứng đáng với thời gian và chi phí bỏ ra.

Tuy nhiên, đánh giá giá trị của giáo dục đại học chỉ thông qua trải nghiệm tìm việc trong ngắn hạn có thể khiến nhiều người đưa ra những kết luận chưa đầy đủ.

Các chuyên gia cho rằng cần tách biệt hai khái niệm mức độ khó khăn của thị trường lao động và lợi thế mà bằng đại học mang lại trong chính thị trường đó.

Thực tế cho thấy cơ hội việc làm của sinh viên tốt nghiệp đã giảm đáng kể so với trước đây. Số lượng vị trí tuyển dụng ít hơn, thời gian tìm việc kéo dài hơn và nhiều cử nhân phải chấp nhận những công việc thấp hơn trình độ đào tạo. Tuy nhiên, lợi thế tương đối của người có bằng đại học so với người không có bằng vẫn được duy trì.

Theo khảo sát Graduate Outcomes theo dõi sinh viên tốt nghiệp năm học 2022-2023 sau 15 tháng ra trường, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm này là 6%. Đây là con số đáng lo ngại, nhưng vẫn thấp hơn đáng kể so với nhóm cùng độ tuổi không có bằng đại học.

Thống kê của Bộ Giáo dục Anh cho thấy trong nhóm tuổi 21-30, tỷ lệ thất nghiệp của người có bằng đại học là 5,5%, trong khi ở nhóm không có bằng lên tới 8,1%. Nói cách khác, một người trẻ có bằng đại học có nguy cơ thất nghiệp thấp hơn khoảng 1/3 so với người cùng độ tuổi không học đại học.

Điều đó cho thấy bằng cấp không thể miễn nhiễm hoàn toàn trước thị trường lao động khó khăn, nhưng vẫn đóng vai trò như một lá chắn giúp giảm đáng kể rủi ro thất nghiệp.

Một báo cáo khác về việc làm của thanh niên tại Anh cũng đưa ra kết luận tương tự. Báo cáo nêu trình độ học vấn tốt vẫn là một trong những yếu tố bảo vệ hiệu quả nhất trước nguy cơ bị loại khỏi thị trường lao động.

Ngoài ra, những cử nhân rơi vào tình trạng 3 không (không học tập, không làm việc và không tham gia đào tạo) thường chỉ thất nghiệp trong thời gian ngắn hơn đáng kể so với nhóm không có bằng cấp.

Bằng đại học mang lại giá trị cho tương lai dài hạn. Ảnh: Pexels.

Giá trị lớn nhất của đại học nằm ở đâu?

Nói thêm về tấm bằng đại học, các nhà nghiên cứu cho rằng nếu việc đánh giá chỉ dừng lại ở vài tháng đầu sau khi tốt nghiệp, rất nhiều lợi ích quan trọng sẽ bị bỏ qua.

Nhìn chung, bằng đại học nên được nhìn nhận như một khoản đầu tư kéo dài hàng chục năm, thay vì một công cụ giúp tìm việc ngay lập tức. Bởi vì thị trường lao động mà một sinh viên bước vào ở tuổi 22 không phải là thị trường họ sẽ làm việc ở tuổi 40.

Các nghiên cứu về thu nhập trọn đời cho thấy lợi thế tài chính của người có bằng đại học tăng dần theo thời gian. Với nam giới, mức chênh lệch thu nhập trước thuế so với người không có bằng chỉ khoảng 5% ở tuổi 30, nhưng tăng lên hơn 30% khi bước sang tuổi 40. Với phụ nữ, lợi thế này còn rõ rệt hơn khi vượt mốc 40% ở tuổi 40.

Xét trên toàn bộ sự nghiệp, tổng thu nhập của người có bằng đại học cao hơn đáng kể so với người không có bằng. Sau khi loại bỏ các yếu tố như xuất thân gia đình, năng lực học tập ban đầu, đồng thời tính đến thuế và chi phí vay học tập, lợi ích ròng vẫn đạt khoảng 100.000-130.000 bảng Anh trong suốt cuộc đời lao động tại Anh

Tuy vậy, lợi ích kinh tế mà bằng đại học mang lại không đồng đều cho tất cả. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh đây là mức lợi ích trung bình, không phải sự đảm bảo cho thành công tài chính của từng cá nhân.

Ước tính khoảng 20% người tốt nghiệp đại học có thể đạt kết quả tài chính tốt hơn nếu lựa chọn con đường khác. Mức sinh lời của tấm bằng cũng khác biệt đáng kể giữa các ngành học. Những lĩnh vực như y khoa, luật hay kinh tế thường mang lại lợi thế thu nhập cao hơn, trong khi hiệu quả tài chính ở các ngành nghệ thuật sáng tạo hoặc chăm sóc xã hội thấp hơn đáng kể.

Bên cạnh đó, thời điểm tốt nghiệp cũng có ảnh hưởng lớn đến triển vọng nghề nghiệp. Những người bước vào thị trường lao động trong giai đoạn suy thoái thường gặp khó khăn hơn trong việc tìm kiếm công việc phù hợp với chuyên môn. Nhiều nghiên cứu cho thấy những cử nhân khởi đầu bằng các công việc dưới trình độ đào tạo có khả năng tiếp tục rơi vào tình trạng này trong nhiều năm sau đó.

Nhìn chung, điều đó cho thấy bằng đại học không phải là tấm vé đảm bảo cho một công việc tốt hay mức thu nhập cao. Giá trị lớn nhất của nó nằm ở việc nâng cao cơ hội thành công trên thị trường lao động, chứ không xóa bỏ hoàn toàn những rủi ro mà người trẻ phải đối mặt.