Bạn đọc gì lâu năm, bạn sẽ thành kiểu người đó

Có một câu hỏi tưởng đơn giản nhưng tôi đã tự đặt ra lâu nay: nếu hai người cùng sống trong một thành phố, cùng một thời đại, cùng tiếp xúc với những biến động kinh tế - xã hội giống nhau, nhưng suốt 10 năm họ đọc hai loại sách hoàn toàn khác nhau, liệu họ có trở thành hai kiểu người khác nhau không? Tôi tin là có.

Bởi vì đọc sách không chỉ là tiếp nhận thông tin. Đọc sách là sống chung lâu dài với một hệ ngôn ngữ và tri thức đó. Và ngôn ngữ và cả tri thức - dù ta không nhận ra - chính là thứ âm thầm định hình cấu trúc suy nghĩ, cách ta đặt câu hỏi, cách ta đánh giá đúng - sai, thậm chí cách ta phản ứng trước các biến cố.

Nếu ví đời sống tinh thần như cơ thể, thì sách chính là chế độ dinh dưỡng. Không ai ăn một bữa mà thay đổi hình thể. Nhưng nếu 10 năm bạn ăn theo một chế độ nhất định - nhiều đường, nhiều chất béo, hay nhiều rau xanh và đạm lành mạnh - cơ thể bạn chắc chắn sẽ khác.

Việc đọc cũng vậy. Một cuốn sách không thay đổi bạn. Nhưng 10 năm đọc một loại sách sẽ tạo ra một cấu trúc não khác.

Khi sống lâu trong thế giới của hiệu suất và kinh doanh

Hãy hình dung một người nhiều năm đọc Từ tốt đến vĩ đại của Jim Collins, Khởi nghiệp tinh gọn của Eric Ries, Từ Không đến một của Peter Thiel, Nguyên lý của Ray Dalio, Tư duy nhanh và chậm của Daniel Kahneman.

Những khái niệm dần dần trở thành ngôn ngữ quen thuộc: lợi nhuận, tối ưu, chiến lược, đo lường, hệ thống, hiệu suất, lợi thế cạnh tranh. Khi đó, thế giới hiện ra như một bài toán có thể cải thiện. Mỗi vấn đề đều có thể tách ra thành biến số. Sai lầm không còn là thất bại, mà là dữ liệu để điều chỉnh. Câu hỏi tự nhiên bật ra là: “Vấn đề cốt lõi là gì?”, “Giải pháp hiệu quả nhất ở đâu?”, “Có thể đo lường kết quả không?”

Cuốn Tư duy nhanh và chậm. Ảnh: Netabooks.

Đây là kiểu tư duy rất mạnh. Nó giúp một xã hội phát triển kinh tế nhanh chóng. Nó giúp con người hành động thay vì than phiền. Nó tạo ra những doanh nghiệp hiệu quả, những nhà quản lý quyết đoán.

Nhưng nếu sống quá lâu trong hệ ngôn ngữ ấy, ta có thể bắt đầu nhìn mọi thứ như một chỉ số. Tình yêu có “ROI” không? Giáo dục có “hiệu suất đầu tư” bao nhiêu? Văn hóa có “lợi thế cạnh tranh” gì? Không phải vì sách kinh doanh sai. Mà vì bất kỳ hệ ngôn ngữ và kho tri thức nào, nếu độc tôn quá lâu, sẽ định hình (củng cố hay cả lệch lạc) cả thế giới quan.

Khi lớn lên cùng triết học

Hãy hình dung một người khác. Nhiều năm, họ đọc Plato, Aristotle, Kant, Nietzsche, Hannah Arendt, Camus, Sartre. Thế giới trong mắt họ đầy những câu hỏi: Công lý là gì? Tự do là gì? Con người có bản chất cố định không? Trách nhiệm cá nhân đến đâu?

Triết học không cho câu trả lời nhanh. Nó buộc ta phải định nghĩa trước khi tranh luận. Nó dạy ta phân biệt giữa khẳng định và lập luận. Nó buộc ta nhìn lại tiền đề của chính mình.

Một người sống lâu trong thế giới triết học có thể chậm hơn trong hành động. Nhưng họ khó bị khẩu hiệu cuốn đi. Họ có xu hướng đặt câu hỏi: “Đúng cho ai?”, “Đúng trong hoàn cảnh nào?”, “Hệ quả đạo đức ra sao?”

Triết học không làm bạn giàu nhanh. Nhưng nó khiến bạn khó sống hời hợt.

Đọc sách không chỉ là tiếp nhận thông tin. Đọc sách là sống chung lâu dài với một hệ ngôn ngữ và tri thức đó. Ảnh: Thanh Trần.

Khi tâm hồn được nuôi dưỡng bởi văn học

Văn học kinh điển - Dostoevsky, Tolstoy, Chekhov, Victor Hugo, Balzac - không cung cấp công thức thành công. Nó đặt bạn vào những xung đột đạo đức.

Đọc Tội ác và trừng phạt, bạn buộc phải sống cùng dằn vặt của Raskolnikov. Đọc Chiến tranh và hòa bình, bạn thấy lịch sử không chỉ là chiến thắng và thất bại, mà là số phận của hàng nghìn con người. Đọc Victor Hugo, bạn hiểu một người có thể sa ngã nhưng cũng có thể chuộc lỗi.

Văn học không đào tạo kỹ năng. Nó đào sâu cảm xúc. Nếu 10 năm bạn sống trong những thế giới ấy, bạn có thể trở thành người nhạy cảm hơn với nỗi đau của người khác. Bạn chậm hơn trong phán xét. Bạn nhìn con người như một tổng thể phức tạp, không chỉ là “đúng” hay “sai”.

Khi nhìn đời như một bàn cờ chiến lược và trưởng thành cùng truyện tranh Nhật Bản

Nếu nhiều năm bạn đọc Tam Quốc, Thủy Hử, sử sách cổ điển, bạn quen với tư duy mưu lược. Bạn nhìn quan hệ xã hội như liên minh và phản bội. Bạn đặt câu hỏi: Ai thực sự nắm quyền? Động cơ phía sau là gì? Lịch sử có chu kỳ hưng - vong - loạn - trị ra sao?

Kiểu đọc này tạo ra một năng lực phân tích quyền lực rất mạnh. Nó giúp ta hiểu chính trị và cấu trúc xã hội. Nhưng nếu chỉ nhìn đời như bàn cờ, ta có thể trở nên đa nghi. Mọi quan hệ đều bị nghi ngờ là tính toán.

Hay nhiều người xem manga là giải trí. Nhưng hãy nhìn kỹ: Naruto nói về khát vọng được công nhận. One Piece nói về tự do và tình bạn. Attack on Titan đặt câu hỏi về chiến tranh và vòng lặp thù hận. Death Note xoáy vào công lý và quyền lực tuyệt đối.

Một thế hệ lớn lên cùng những câu chuyện ấy mang theo tinh thần nỗ lực, niềm tin vào quá trình rèn luyện, sự đồng cảm với nhân vật yếu thế. Giải trí, nếu đủ lâu, cũng trở thành nền tảng đạo đức.

Đọc sâu giống như chạy marathon

Hãy thử một hình ảnh khác. Một người nói rằng họ đã chạy đủ 42 km - bằng cách mỗi ngày chạy 2 km, rồi dừng lại nghỉ dài, hôm sau lại chạy 2 km. Tổng quãng đường cộng lại là 42 km. Nhưng đó không phải marathon.

Marathon không chỉ là tổng số km. Nó là khả năng duy trì nhịp tim, nhịp thở và ý chí liên tục trong nhiều giờ. Cơ bắp được rèn không chỉ bằng quãng đường mà bằng sức bền, và rồi nó tác động vào não. Việc đọc cũng y như vậy.

Bạn có thể đọc hàng nghìn bài viết ngắn mỗi năm. Tổng số chữ có thể còn nhiều hơn một cuốn sách dày. Nhưng khả năng theo dõi một lập luận dài 400 trang, giữ sự tập trung liên tục, chịu đựng sự phức tạp - đó là “cơ bắp” khác của não. Nó cũng hơi giống bạn giải cả nghìn bài toàn đố, đọc bảng cửu chương thì cũng không thay thế được việc tư duy những bài toán khó cấp 3...

Đọc sâu rèn luyện sức bền trí tuệ và bạn đang nuôi phần nào trong mình?

Vì thế, câu hỏi không phải là bạn đọc bao nhiêu. Mà là bạn đang sống cùng loại ngôn ngữ nào.

Câu hỏi không phải là bạn đọc bao nhiêu. Mà là bạn đang sống cùng loại ngôn ngữ nào.

Ông Nguyễn Cảnh Bình

Nếu 10 năm bạn sống trong ngôn ngữ của hiệu suất, bạn có thể trở thành người tối ưu. Nếu 10 năm bạn sống trong ngôn ngữ của bi kịch và cứu rỗi, bạn có thể trở thành người nội tâm. Nếu 10 năm bạn sống trong ngôn ngữ của bằng chứng khoa học, bạn sẽ quen với kiểm chứng.

Không loại nào tuyệt đối đúng hay sai. Vấn đề là cân bằng.

Một cơ thể khỏe mạnh không thể chỉ ăn một nhóm thực phẩm. Một tâm trí khỏe mạnh cũng không thể chỉ sống trong một hệ ngôn ngữ.

Và khi hàng triệu người cùng lựa chọn môi trường tinh thần giống nhau, điều đó không chỉ định hình cá nhân. Nó định hình cả cấu trúc tư duy của một xã hội.

Bởi vì cuối cùng, bạn đọc gì lâu năm, bạn sẽ dần trở thành kiểu người đó.