Nếu tính từ những năm 1990, khi lớp doanh nghiệp tư nhân đầu tiên sau Đổi mới bắt đầu hình thành, Việt Nam đang tiến gần giai đoạn chuyển giao tài sản của thế hệ doanh nhân sáng lập. Tuy nhiên, không phải người con nào cũng muốn tiếp quản công việc kinh doanh của cha mẹ.
Với thế hệ sáng lập, quyền sở hữu, kiểm soát và điều hành thường tập trung trong một người. Chuyển giao vì thế được hiểu là tìm người đủ năng lực tiếp quản doanh nghiệp. Nhưng thế hệ thứ hai có nhiều lựa chọn hơn, họ có thể làm việc trong lĩnh vực khác, tự khởi nghiệp, sinh sống ở nước ngoài, hay đơn giản là chỉ muốn sở hữu tài sản mà không trực tiếp điều hành doanh nghiệp.
Khi thế hệ F2 chọn con đường riêng, bài toán kế nghiệp đổi bản chất
Khảo sát thế hệ kế nghiệp do PWC thực hiện năm 2024 cho thấy ở Việt Nam, 52% người thuộc thế hệ F2 muốn tham gia vào doanh nghiệp, 72% sẵn sàng và mong muốn tham gia quá trình chuyển giao.
Dù các tỷ lệ này tương đối cao so với nhiều quốc gia, chẳng hạn Trung Quốc với 40%, thế hệ kế tiếp tại Việt Nam vẫn đối mặt với những rào cản đáng kể. Có tới 55% lo ngại cơ cấu quản trị doanh nghiệp gia đình thiếu rõ ràng; 61% nhận thấy trở ngại từ nội bộ doanh nghiệp trước những đòi hỏi thay đổi; và 58% cho biết khó có cơ hội thể hiện năng lực.
 |
| Không phải người thừa kế nào cũng sẵn sàng tiếp quản doanh nghiệp gia đình, đặt ra nhiều biến số cho bài toán chuyển giao tài sản. Ảnh minh họa: Pexels. |
Thực tế, nhiều doanh nhân chia sẻ rằng con cái không muốn tiếp quản công việc kinh doanh của gia đình. Sau nhiều năm học tập, làm việc trong môi trường quốc tế hoặc tự xây dựng sự nghiệp, một bộ phận F2 chọn con đường riêng. Khác biệt về văn hóa quản trị, môi trường làm việc, trách nhiệm với các khoản nợ và đối tác cũng có thể khiến việc kế nghiệp kém hấp dẫn.
Khi đó, các gia đình cần nhìn nhận việc chuyển giao qua ba khía cạnh: quyền sở hữu - ai nắm giữ cổ phần hoặc phần vốn góp; quyền kiểm soát - ai quyết định chiến lược và những vấn đề quan trọng của doanh nghiệp; và quyền hưởng lợi - ai nhận giá trị kinh tế từ tài sản.
Ban đầu, ba quyền này thường tập trung ở người sáng lập. Nhưng khi người thừa kế không muốn điều hành, chúng có thể được phân bổ cho những người khác nhau. Một người con có thể trực tiếp quản lý doanh nghiệp, trong khi những người còn lại vẫn sở hữu cổ phần hoặc hưởng lợi từ tài sản gia đình.
Cách tiếp cận này giảm áp lực phải chọn một người con làm người kế nghiệp duy nhất. Tuy nhiên, để doanh nghiệp vận hành hiệu quả, gia đình cần phân định rõ quyền hạn, trách nhiệm và lợi ích. Nếu không, khác biệt về kỳ vọng giữa người điều hành và những người sở hữu tài sản có thể trở thành nguồn gốc tranh chấp.
Hoạch định tài chính từ sớm để giảm áp lực khi chuyển giao
Một cách tách quyền điều hành khỏi quyền sở hữu là thiết lập cơ chế quản trị doanh nghiệp từ trước. Điều lệ công ty và thỏa thuận cổ đông có thể quy định quyền biểu quyết, nguyên tắc chuyển nhượng cổ phần và cách ra quyết định đối với những vấn đề quan trọng.
Tuy nhiên, các thỏa thuận này không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ tranh chấp. Khi lợi ích giữa các cổ đông thay đổi hoặc bất đồng trong gia đình phát sinh, việc thực thi thỏa thuận vẫn có thể gặp khó khăn. Vì vậy, cơ chế quản trị cần phù hợp với cấu trúc sở hữu và được rà soát khi doanh nghiệp chuyển sang thế hệ lãnh đạo mới.
Một phương án khác là để người trực tiếp điều hành nắm giữ phần cổ phần phù hợp với vai trò của mình, trong khi những người thừa kế còn lại được cân đối quyền lợi bằng tiền hoặc tài sản khác. Cách làm này có thể giúp duy trì quyền kiểm soát và hạn chế việc chia nhỏ cổ phần ngoài mong muốn.
Dù vậy, không phải gia đình nào cũng có đủ tiền mặt, bất động sản hoặc danh mục đầu tư để phân chia cân bằng giữa các thành viên. Nếu phải bán cổ phần hoặc tài sản kinh doanh để đáp ứng quyền lợi của người thừa kế, doanh nghiệp có thể chịu áp lực dòng tiền, thậm chí ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát và vận hành.
Bởi vậy, hoạch định tài sản cần được thực hiện song song với quá trình tích lũy, thay vì chỉ bắt đầu khi người sáng lập qua đời hoặc rút khỏi hoạt động kinh doanh. Việc xác định trước người thụ hưởng, đánh giá nhu cầu tài chính của từng thành viên và chuẩn bị nguồn lực cho giai đoạn chuyển giao có thể giúp gia đình chủ động hơn khi phân chia tài sản.
 |
| Hoạch định tài sản cần được thực hiện song song với quá trình đầu tư và tích lũy. Ảnh minh họa: Techcom Life. |
Chia sẻ với Tri Thức - Znews về vấn đề này, ông Mukesh Pilania - Tổng giám đốc CTCP Bảo hiểm Nhân thọ Kỹ Thương (Techcom Life) nhấn mạnh: "Bảo hiểm nhân thọ có thể là một cấu phần quan trọng trong chiến lược kế nhiệm, nhờ khả năng cung cấp nguồn thanh khoản và sự linh hoạt tài chính khi phát sinh nhu cầu. Khi được hoạch định từ sớm trong một kế hoạch kế nhiệm tổng thể, bảo hiểm nhân thọ không chỉ góp phần bảo vệ giá trị tài sản mà còn hỗ trợ gìn giữ di sản được vun đắp qua nhiều thế hệ".
Thực tế, việc chỉ định người thụ hưởng trong hợp đồng bảo hiểm nhân thọ có thể giúp xác định rõ ràng danh tính và tỷ lệ phân chia dành cho người thụ hưởng mà vẫn đảm bảo khả năng tạo nguồn tiền giúp gia đình chủ động hơn trong kế hoạch tài chính. So với việc phải bán bất động sản hay cổ phần để phân chia tài sản, khoản chi trả quyền lợi bảo hiểm có thể trở thành nguồn lực tài chính bổ sung nhanh chóng, thuận tiện và ít rủi ro hơn.
Dĩ nhiên, xác định người nhận tiền chưa đồng nghĩa với việc thiết kế được cách quản lý và phân phối tài sản trong tương lai. Đây là hướng mà các doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ như Techcom Life tiếp cận khi đặt sản phẩm bảo hiểm trong mối liên hệ với mục tiêu tài chính dài hạn của khách hàng, từ chuẩn bị nguồn lực cho thế hệ sau, giáo dục con cái đến kế hoạch hưu trí.
 |
| Ông Mukesh Pilania - Tổng giám đốc CTCP Bảo hiểm Nhân thọ Kỹ Thương (Techcom Life). Ảnh: Techcom Life. |
Khi thế hệ doanh nhân đầu tiên của thời kỳ Đổi mới bước vào giai đoạn chuyển giao, thành công không nhất thiết được đo bằng việc con cái tiếp quản doanh nghiệp. Quan trọng hơn là khả năng thiết lập được một cơ chế để doanh nghiệp tiếp tục phát triển, các thành viên trong gia đình được bảo đảm quyền lợi và những giá trị được gây dựng trong nhiều thập kỷ có thể được gìn giữ qua các thế hệ.
Trong bối cảnh đó, hoạch định tài sản và kế hoạch kế nhiệm không còn là câu chuyện của tương lai xa, mà ngày càng trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển dài hạn của nhiều gia đình sở hữu doanh nghiệp tại Việt Nam.
