Bác sĩ Nguyễn Thế Anh, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết vàng da (hoàng đản) xảy ra khi bilirubin - một sắc tố được tạo ra trong quá trình phân hủy hồng cầu - tích tụ trong máu và các mô với nồng độ cao.
Bình thường, bilirubin được gan tiếp nhận và xử lý, sau đó đào thải qua đường mật. Khi quá trình này bị rối loạn hoặc đường mật bị tắc nghẽn, bilirubin tích tụ có thể khiến da và mắt chuyển vàng.
Ba nhóm nguyên nhân gây vàng da
Theo bác sĩ Thế Anh, nguyên nhân vàng da có thể được chia thành ba nhóm chính.
Trước gan xảy ra khi cơ thể tạo ra quá nhiều bilirubin, thường gặp trong tình trạng tan máu. Một số rối loạn di truyền, chẳng hạn hội chứng Gilbert, cũng có thể khiến bilirubin tăng.
Tại gan là tình trạng gan bị tổn thương, làm suy giảm khả năng xử lý và bài tiết bilirubin. Nguyên nhân có thể là viêm gan virus, sử dụng rượu, tổn thương do thuốc hoặc bệnh gan tự miễn.
 |
| Lòng trắng mắt chuyển vàng, nước tiểu sẫm màu hay phân bạc màu có thể là dấu hiệu bệnh gan hoặc tắc đường mật, cần được kiểm tra sớm. Ảnh: BVCC. |
Sau gan xảy ra khi dòng chảy của mật bị cản trở. Sỏi đường mật, một số khối u vùng tụy - đường mật hoặc các bệnh lý đường mật có thể gây tắc nghẽn và dẫn đến vàng da.
Biểu hiện dễ nhận thấy nhất là lòng trắng mắt chuyển vàng, sau đó da có thể vàng rõ hơn. Tuy nhiên, người bệnh không nên chỉ dựa vào màu da để nhận biết.
Một số dấu hiệu đi kèm cần chú ý gồm nước tiểu sẫm màu như nước trà, phân bạc màu, ngứa kéo dài, mệt mỏi hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.
Đặc biệt, phân bạc màu ở người bị vàng da có thể gợi ý tình trạng dòng mật xuống ruột bị cản trở. Đây là dấu hiệu cần được đánh giá y tế sớm.
Khi nhận thấy mắt hoặc da chuyển vàng, người bệnh nên đi khám thay vì tự theo dõi kéo dài. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm bilirubin, chức năng gan và các xét nghiệm cần thiết khác. Siêu âm ổ bụng hoặc cộng hưởng từ đường mật - tụy (MRCP) có thể được sử dụng tùy trường hợp để tìm nguyên nhân.
Điều trị phụ thuộc nguyên nhân
Vàng da không phải một bệnh riêng biệt nên không có một phương pháp điều trị chung. Việc xử trí phụ thuộc vào nguyên nhân gây tăng bilirubin.
Bác sĩ Thế Anh cho hay nếu nguyên nhân là sỏi gây tắc đường mật, người bệnh có thể cần can thiệp lấy sỏi bằng nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP) hoặc phẫu thuật trong một số trường hợp.
Với viêm gan B, C, bác sĩ có thể chỉ định thuốc kháng virus phù hợp. Viêm gan B, C mạn tính nếu không được phát hiện và quản lý phù hợp có thể tiến triển thành xơ gan, suy gan hoặc ung thư gan. Người mắc bệnh gan tự miễn có thể cần điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch.
Trong trường hợp vàng da xuất hiện sau khi sử dụng một loại thuốc, người bệnh cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ. Không nên tự ý tiếp tục hoặc ngừng thuốc kê đơn nếu chưa được hướng dẫn, bởi việc xử trí phụ thuộc vào loại thuốc và tình trạng cụ thể.
Những trường hợp suy gan cấp nặng có thể cần được điều trị tích cực và đánh giá khả năng ghép gan.
Vàng da, vàng mắt không đơn thuần là vấn đề về màu sắc da. Đây có thể là biểu hiện của nhiều bệnh lý khác nhau, từ rối loạn chuyển hóa bilirubin đến tổn thương gan hoặc tắc nghẽn đường mật.
Khi nhận thấy lòng trắng mắt hoặc da chuyển vàng, đặc biệt nếu đi kèm nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, ngứa, mệt mỏi hoặc sụt cân, người bệnh nên khám chuyên khoa để xác định nguyên nhân. Phát hiện sớm nguyên nhân giúp bác sĩ lựa chọn hướng điều trị phù hợp và hạn chế nguy cơ bệnh tiến triển.
Cuốn sách Ăn gì không già của bác sĩ Michael Greger phân tích hàng nghìn nghiên cứu khoa học về dinh dưỡng để chỉ ra những thực phẩm và thói quen ăn uống có thể góp phần làm chậm quá trình lão hóa, giảm nguy cơ bệnh mạn tính và kéo dài tuổi thọ. Bác sĩ Michael Greger cũng là người sáng lập NutritionFacts.org, nền tảng phi lợi nhuận chuyên phổ biến các bằng chứng khoa học về dinh dưỡng và sức khỏe.
