Ba 'trụ cột' phát triển văn hóa đọc tại Philippines

Năm 2025, Philippines trở thành Khách mời Danh dự tại Hội sách Frankfurt 2025. Sau 10 năm, một quốc gia Đông Nam Á mới lại có cơ hội đứng ở vị trí trung tâm của hội sách lớn nhất thế giới. Thành công này tới từ nhiều năm nỗ lực của Philippines trong việc phát triển ngành xuất bản và văn hóa đọc. Đây còn là kết quả rực rỡ của mô hình hợp tác công tư có hiệu quả trong ngành xuất bản từ năm 1995.

Bằng việc luật hóa quan hệ hợp tác công tư, kết hợp chương trình phát triển sách nội địa, tạo các điểm đọc cộng đồng, Philippines đã tạo ra hệ sinh thái đọc đáp ứng đặc thù về địa hình, văn hóa của quốc gia.

Bà Loren Legarda, Thượng nghị sĩ Philippines phát biểu tại Hội sách Frankfurt 2025. Ảnh: The Manila Times.

Vai trò nổi bật của các Hiệp hội Xuất bản tại Philippines

Luật hóa mô hình hợp tác công tư là điểm sáng trong chính sách phát triển văn hóa đọc của Philippines. Mô hình hợp tác này giúp các hiệp hội nghề nghiệp tại Philippines phát triển thế mạnh, thể hiện sự năng động trên thị trường.

Năm 1995, Luật Phát triển ngành xuất bản (Republic Act No. 8047 - Book Publishing Industry Development Act - RA 8047) ra đời, tạo tiền đề thành lập Ủy ban Phát triển Sách Quốc gia (National Book Development Board - NBDB). Ủy ban này có Hội đồng gồm 11 thành viên, trong đó có 5 đại diện từ các cơ quan chính phủ (Bộ Giáo dục, Bộ Công thương) và 6 đại diện từ khu vực tư nhân, hiệp hội.

Như vậy, hơn một nửa Ủy ban tới từ khu vực tư nhân. Định hướng này đòi hỏi khu vực tư nhân hình thành các tổ chức đại diện đủ mạnh để thương lượng chính sách. Từ đây, các hiệp hội xuất bản có thêm động lực phát triển, ngày càng có tầm ảnh hưởng trong hoạch định chính sách về xuất bản và văn hóa đọc.

Hiệp hội xuất bản lớn nhất của Phillipines là Hiệp hội Phát triển Sách Philippines (BDAP), đại diện cho các nhà xuất bản, nhà in, nhà phát hành, tác giả. Với lịch sử hoạt động hơn bốn thập kỷ, BDAP đóng vai trò trung tâm trong việc định hình chiến lược phát triển ngành xuất bản, nâng cao tiêu chuẩn chuyên môn và đưa sách Philippines ra thị trường quốc tế. BDAP còn là đơn vị khởi xướng Lộ trình Công nghiệp Xuất bản (Book Industry Roadmap) phối hợp cùng NBDB, đồng thời là đơn vị đồng chủ trì tổ chức Hội sách Quốc tế Manila.

Một hiệp hội khác là Hiệp hội Nhà xuất bản Giáo dục Philippines (PEPA) - tổ chức đại diện cho các nhà xuất bản sách giáo khoa và học liệu. PEPA đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của các nhà xuất bản trước các chính sách Bộ Giáo dục, cải cách quy trình đấu thầu sách giáo khoa và duy trì sự ổn định cho thị trường xuất bản giáo dục.

Hiệp hội Sách cho Người trẻ Philippines (PBBY) lại là một tổ chức tập trung phát triển và quảng bá văn học thiếu nhi cũng như phát triển văn hóa đọc trong giới trẻ. PBBY quy tụ các tác giả sách, họa sĩ minh họa, thủ thư, nhà xuất bản và nhà nghiên cứu văn học thiếu nhi. Tổ chức này hoạt động dựa trên sự hợp tác chặt chẽ với Trung tâm Văn hóa Philippines, Bảo tàng cho trẻ em Museo Pambata và Thư viện Quốc gia Philippines.

Các hiệp hội sách Philippines đã thúc đẩy ngành xuất bản tăng trưởng về thương mại lẫn quy mô ảnh hưởng, lên lộ trình tổ chức giải thưởng, tham gia hội sách quốc tế, huy động ngân sách cho các chương trình phát triển tác phẩm nội địa hoặc dịch thuật tác phẩm.

Cũng nhờ các hiệp hội này, đặc biệt là BDAP, Philippines đã tìm ra mảng "mũi nhọn" cho thị trường xuất bản của mình là truyện tranh (graphic novel/comic/webtoon). BDAP đã chủ động tổ chức các giải thưởng, hội thảo riêng cho thị trường này từ khi thị trường còn non trẻ, đầu tư để biến truyện tranh trở thành một thế mạnh của Philippines.

Các giải thưởng mà các hiệp hội xuất bản tổ chức đã tạo ra tầm ảnh hưởng lớn trong cộng đồng, góp phần nâng tiêu chuẩn xuất bản, lan tỏa văn hóa đọc. Trong đó, Giải thưởng Gintong Aklat do BDAP tổ chức vinh danh các tác phẩm xuất sắc về cả nội dung lẫn kỹ thuật in, thiết kế bìa. Giải thưởng Sách Quốc gia lại vinh danh những đầu sách có giá trị hàn lâm cao trong năm. Còn Giải thưởng Sách Thiếu nhi Quốc gia chọn ra những tác phẩm sách thiếu nhi hay nhất, định hướng thị trường sáng tác sách cho trẻ em.

Giải thưởng Gintong Aklat là một trong những giải thưởng sách uy tín tại Philippines. Ảnh: ICSC.

Tận dụng không gian sẵn có của cộng đồng để lập thư viện

Các hiệp hội sách Philippines đầu tư nguồn lực lớn vào việc xây dựng văn hóa đọc, đặc biệt tại các khu vực vùng sâu vùng xa.

Nhằm khắc phục tình trạng thiếu hụt thư viện tại các vùng nông thôn, NBDB hợp tác cùng các nhà xuất bản tư nhân triển khai dự án "The Book Nook". Chương trình này đã xây dựng 52 trung tâm đọc sách và kể chuyện tại các địa bàn. Dự án tập trung thiết lập các điểm đọc cộng đồng linh hoạt, tận dụng các không gian sẵn có của cộng đồng bản địa (thư viện địa phương, bảo tàng tỉnh, trung tâm văn hóa hoặc trường học).

Mỗi điểm đọc Book Nook được trang bị khoảng 1.500 đầu sách nội địa chọn lọc. Việc Ủy ban NBDB trực tiếp đặt mua các đầu sách này cũng tạo ra thị trường tiêu thụ ổn định cho các nhà xuất bản trong nước.

Không chỉ là nơi đọc sách miễn phí, Book Nook tổ chức các buổi kể chuyện, workshop viết lách và sáng tạo nghệ thuật nhằm khuyến khích trẻ em và người dân tự ghi lại câu chuyện của chính cộng đồng mình.

Một điểm đọc của dự án The Book Nook. Ảnh: Philippines Graphic.

Với phát triển văn hóa đọc cho đối tượng thiếu nhi, Hiệp hội PBBY đóng vai trò hạt nhân. Hiệp hội này tổ chức Ngày Sách Thiếu nhi Quốc gia, Giải thưởng tôn vinh cây bút xuất sắc cho thiếu nhi, các chương trình tài trợ sáng tác và tập huấn viết truyện.

Hệ thống các hiệp hội sách tại Philippines cho thấy tầm quan trọng của khu vực tư nhân, các tổ chức xã hội trong việc thúc đẩy phát triển văn hóa đọc, thúc đẩy tăng trưởng ngành xuất bản. Thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước như NBDB với các hiệp hội như BDAP, PEPA, PBBY, Philippines đã tìm được hướng đi riêng để lan tỏa tri thức.