|
|
AI đang bị thổi phồng quá mức. Nguồn: trendingtopics. |
Trí tuệ nhân tạo đang hiện diện ngày càng rõ trong đời sống, từ những tác vụ nhỏ như viết email, tóm tắt văn bản đến các lĩnh vực phức tạp hơn như tuyển dụng, y tế hay tài chính. Cùng sự phổ biến đó là những kỳ vọng ngày càng lớn về khả năng của công nghệ này. Tuy nhiên, cuốn AI - Lợi và Hại của Arvind Narayanan và Sayash Kapoor cho rằng nhiều người đang kỳ vọng vào AI nhiều hơn những gì công nghệ này thực sự có thể làm.
 |
| Bản tiếng Việt sách AI - Lợi và Hại do First News thực hiện. Ảnh: HQ. |
Những rủi ro từ AI tạo sinh và AI dự đoán
Cuốn sách mở đầu bằng làn sóng AI tạo sinh thu hút sự chú ý rộng rãi của công chúng, đặc biệt sau khi ChatGPT ra mắt vào cuối năm 2022. Chỉ trong thời gian ngắn, công cụ này đã thu hút hàng chục triệu người dùng, tạo ra làn sóng ứng dụng mạnh mẽ trong nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, theo hai tác giả, sự phổ biến nhanh chóng này không đồng nghĩa với việc công nghệ đã đủ độ tin cậy để áp dụng rộng rãi trong mọi bối cảnh.
Một trong những điểm được nhấn mạnh là cách AI tạo sinh vận hành. Các hệ thống này không kiểm chứng tính đúng sai của thông tin, mà được huấn luyện để nhận diện các mẫu trong ngôn ngữ và tạo ra câu trả lời có xác suất phù hợp với ngữ cảnh. Vì vậy, nội dung do AI tạo ra có thể mạch lạc, hợp lý về hình thức nhưng vẫn có khả năng chứa thông tin không chính xác, thậm chí là bịa đặt.
Cách đặt tên sách AI Snake Oil là một ẩn dụ cho hiện tượng này. Trong lịch sử, “dầu rắn” từng được quảng bá như một sản phẩm có nhiều công dụng dù thiếu cơ sở khoa học. Theo Arvind Narayanan và Sayash Kapoor, một số ứng dụng AI hiện nay cũng đang được giới thiệu với những kỳ vọng tương tự, trong khi hiệu quả thực tế chỉ đạt được trong những điều kiện khá hạn chế.
Bên cạnh AI tạo sinh, cuốn sách dành sự chú ý đến các hệ thống AI dự đoán, vốn được sử dụng để hỗ trợ ra quyết định trong hiện tại dựa trên dữ liệu quá khứ. Các ứng dụng này thường được triển khai trong các lĩnh vực như đánh giá hồ sơ xin việc, dự đoán khả năng tái phạm của tội phạm hoặc phân loại đối tượng.
Theo hai tác giả, việc dự đoán hành vi con người luôn tồn tại nhiều yếu tố bất định. Dữ liệu có thể thay đổi theo thời gian, trong khi hành vi con người không tuân theo những quy luật cố định, khiến các hệ thống dự đoán khó đạt được độ chính xác như kỳ vọng.
Một vấn đề khác là sự sai lệch trong dữ liệu. Vì AI học từ dữ liệu do con người tạo ra, những định kiến và bất bình đẳng trong xã hội có thể được phản ánh vào hệ thống. Khi được sử dụng trong các lĩnh vực nhạy cảm như tuyển dụng, y tế hoặc tư pháp, các sai lệch này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội và quyền lợi của một số nhóm người.
Cuốn sách cho rằng những tác động này không phân bổ đồng đều, mà thường ảnh hưởng nhiều hơn đến các nhóm yếu thế, qua đó làm gia tăng nguy cơ bất bình đẳng khi AI được triển khai trên quy mô lớn mà thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp.
 |
| Tác giả Arvind Narayanan (trái) và Sayash Kapoor (phải). Nguồn: F.N. |
Thách thức không chỉ nằm ở công nghệ
Ở phần sau, AI - Lợi và Hại chuyển trọng tâm sang cách AI đang được sử dụng trong thực tế. Theo các tác giả, một rủi ro đáng chú ý là công nghệ này vẫn được áp dụng rộng rãi ngay cả khi những hạn chế của nó đã được chỉ ra.
Cuốn sách dẫn lại một số ví dụ cụ thể: các trang tin sử dụng nội dung do AI tạo ra trong những bài viết liên quan đến tài chính dù có sai sót; các nền tảng thương mại xuất hiện nhiều đầu sách do AI viết, trong đó có cả sách hướng dẫn nhận biết nấm, lĩnh vực mà sai lệch thông tin có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu người đọc làm theo.
Bên cạnh đó, AI cũng đặt ra thách thức về tính xác thực của thông tin. Các công nghệ như deepfake hoặc nội dung tạo tự động khiến việc phân biệt thật - giả trở nên khó khăn hơn, đặc biệt khi các sản phẩm này ngày càng tinh vi.
Trong dài hạn, Arvind Narayanan và Sayash Kapoor cho rằng AI nhiều khả năng sẽ trở thành một phần của hạ tầng số, tương tự cách Internet đã phát triển, thay vì chỉ là công cụ phục vụ những nhu cầu riêng lẻ.
Ở một khía cạnh khác, hai tác giả cho rằng AI khó có thể gây ra thất nghiệp hàng loạt một cách đột ngột, nhưng sẽ làm thay đổi bản chất của nhiều công việc. Nhu cầu đối với một số nghề có thể giảm, trong khi những nghề khác lại gia tăng, thậm chí xuất hiện những công việc hoàn toàn mới. Xu hướng này tương tự các làn sóng tự động hóa trước đây, buộc người lao động phải thích nghi bằng cách học kỹ năng mới hoặc chuyển đổi nghề nghiệp.
Phần kết của AI - Lợi và Hại được triển khai qua hai kịch bản đối lập, gắn với hai nhân vật giả định là Kai và Maya. Qua đó, các tác giả cho thấy tương lai của AI không đi theo một hướng cố định, mà phụ thuộc vào cách xã hội lựa chọn ứng xử với công nghệ.
Từ hai kịch bản này, các tác giả phác họa rõ những hệ quả có thể xảy ra trong thực tế. Nếu thiếu kiểm soát và trách nhiệm, AI có thể trở thành công cụ thao túng thông tin, xâm phạm quyền riêng tư hoặc gây tác động tiêu cực trên diện rộng. Ngược lại, nếu được hiểu đúng và sử dụng thận trọng, công nghệ này có thể hỗ trợ con người giải quyết những vấn đề ngày càng phức tạp. Vì vậy, cuốn sách không phủ nhận AI, mà nhấn mạnh nhu cầu về kiến thức, tư duy phản biện và khung pháp lý phù hợp.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
