Hành trình viết sách của tôi bắt đầu bằng một câu hỏi mà tôi không trả lời được.

Đó là những năm tôi làm cố vấn nhượng quyền cho chính phủ Malaysia. Doanh nhân ở nhiều nước hỏi tôi có tài liệu nào để đọc, và tôi bắt đầu viết bằng tiếng Anh cho thị trường châu Á. Tôi nghĩ doanh nghiệp trong nước khi ấy chưa sẵn sàng cho mô hình nhượng quyền, và về mặt thị trường, đó là một nhận định hợp lý.

Rồi một người bạn thân tại Việt Nam hỏi sao không viết cho người Việt.

Tôi tìm mãi không ra một lý do để bào chữa. Vậy là sau vài ba đêm mở đèn tắt đèn đến sáng, bản thảo đầu tiên được viết lại bằng tiếng Việt, mang tên Nhượng quyền khởi nghiệp - Con đường ngắn để bước ra thế giới. Cuốn sách đầu tiên ra đời năm 2015. Bản thảo sau này vẫn được xuất bản tiếng Anh với tựa đề Go Global - An MSME Guide to Global Franchising.

Khoảnh khắc ấy định hình mọi cuốn sách về sau. Tôi không xem bản thân là nhà văn. Tôi viết khi có một vấn đề khiến tôi trăn trở, mà những người cần biết nhất lại chưa có gì trong tay để đọc.

Những cuốn sách sau đó thay đổi hình thức và đối tượng bạn đọc: Quảy gánh băng đồng ra thế giới; Tôi, Tương lai & Thế giới; Tôi đi tìm tôi; Mở cửa tương lai và đầu năm nay là Go Global - Cẩm nang sống, làm việc & tỏa sáng toàn cầu. Tôi viết quanh trục nội dung duy nhất là tương lai và thế giới, nhằm rút ngắn quãng đường cho thế hệ đi sau.

Tôi tin rằng những điều tôi phải mất hơn 20 năm, qua hơn 100 quốc gia mới học được, nếu viết ra đủ rõ ràng và một cách có hệ thống, sẽ trở thành chiếc la bàn mở ra những dấu chỉ tương lai và toàn cầu cho người trẻ Việt.

"Bẫy" khi doanh nhân viết sách

Doanh nhân viết sách có một lợi thế mà nhiều người viết chuyên nghiệp ao ước. Đó là chất liệu thật. Mỗi hợp đồng là một chương. Mỗi thị trường là một bài học. Mỗi lần thất bại là một trang sách có sẵn. Khó khăn lớn nhất là thời gian, thứ luôn phải giành lại từ lịch làm việc, lịch di chuyển và hội họp.

Nhưng có một điều tôi chỉ nhận ra khi đã thật sự bắt đầu viết sách: Chất liệu đôi khi lại là cái bẫy. Doanh nhân quen kể chuyện thành công vì đó là ngôn ngữ của gọi vốn, bán hàng, hay các sân khấu hội thảo. Viết bằng thứ ngôn ngữ ấy, cuốn sách đọc rất trôi chảy, nhưng gấp sách lại thì người đọc không biết bắt đầu từ đâu.

Doanh nghiệp quyết toán sổ sách mỗi năm một lần. Và với tôi, mỗi lần viết sách cũng là một lần tác giả phải quyết toán với bản thân. Trên bàn họp, quyết định sai thì sửa rồi làm tiếp. Nhưng trên trang sách không có chỗ để sửa. Tác giả phải nhận diện đúng, gọi tên rõ ràng vấn đề, lỗi thuộc về ai, tại sao và cách tư duy về giải pháp.

Khi AI cũng có thể viết sách

Năm 2020, tôi làm một thử nghiệm mà nhiều người cho là kỳ lạ. Nym - Tôi của tương lai là cuốn sách tôi viết cùng một trí tuệ nhân tạo (AI) được huấn luyện suốt 3 năm, từng trò chuyện với hàng triệu bạn trẻ Việt Nam. Tôi muốn người đọc thấy công nghệ đã đi xa đến cỡ nào.

6 năm sau, điều từng khiến người ta ngạc nhiên ấy đã trở thành chuyện thường ngày. Doanh nhân hôm nay có thể nhờ AI dựng xong khung sườn cuốn cẩm nang quản trị trong một buổi chiều, đủ chương mục, đủ mô hình. Vậy doanh nhân còn viết sách để làm gì, khi kiến thức phổ thông đã sẵn có ở khắp nơi?

Câu trả lời của tôi là viết bài học, không viết về thành tích.

AI có thể tổng hợp mọi điều từng được viết về nhượng quyền, nhưng không biết vì sao trong một thương vụ ở Tunis năm 2013, tôi chọn im lặng suốt 7 ngày trước một tối hậu thư, và 7 ngày ấy đã dạy tôi điều gì về cách người khác đọc vị sự im lặng.

AI cũng không biết chiếc phong bì đặt dưới hộp kẹo Turkish Delight (kẹo dẻo Thổ Nhĩ Kỳ) ở Istanbul nặng đến mức nào. Với người tặng, đó là lòng hiếu khách. Với người nhận, đó là một ranh giới đầy nhạy cảm. Để rồi khi câu chuyện được đưa vào trang sách, có một sự vỡ òa nhẹ rằng cả hai đều đúng nhưng tất cả đều sai.

Những bài học như thế chỉ sau khi tác giả phải trả học phí đậm cho đời mới có thể nhận ra và viết thành câu chuyện.

Cũng vì thế, cuốn sách mới nhất tôi đang hoàn thiện không phải cẩm nang mà là nhật ký, ghi lại những lần tôi đọc sai một cái gật đầu, một khoảng lặng, một lời mời từ các nền văn hóa khác nhau. Không có khung tư duy. Không một bài học đóng khung. Chỉ có những gì đã xảy ra và cái giá của nó. 10 năm trước, tôi viết để trả lời câu hỏi "làm thế nào". 10 năm sau, tôi muốn trả lời một câu hỏi khó hơn: "phải trả giá bao nhiêu".

Viết là cách trả lại cho cộng đồng và xã hội

Viết sách có giúp doanh nhân xây dựng hình ảnh cá nhân không? Có, nhưng đó nên là kết quả, không nên là mục đích. Một cuốn sách viết để xây dựng tên tuổi thường được đọc một lần rồi nằm yên trên kệ. Còn cuốn sách viết để chia sẻ và hướng dẫn có khi trở thành bạn, có khi trở thành người dẫn đường, có khi làm thay đổi cuộc đời của một con người. Đó là khi một cuốn sách tạo ra giá trị.

Với tôi, mỗi cuốn sách ra đời luôn buộc bản thân phải trả lời câu hỏi: Tôi thật sự tin vào điều gì, và có dám chịu trách nhiệm với điều đó trên giấy trắng mực đen không. Nói trên sân khấu, lời nói trôi đi. Viết thành sách, lời nói ở lại và chờ được kiểm chứng.

Cuối năm 2025, tôi nhận được thư của một bạn đọc gửi cảm ơn sau 9 năm đọc cuốn Quảy gánh băng đồng ra thế giới. Hồi sách mới xuất bản, bạn chỉ mới là cô bé học lớp 10. Giờ bạn đã tốt nghiệp đại học và tìm được việc làm tốt ở nước ngoài. Bạn viết thư cảm ơn tôi vì cuốn sách đã thay đổi cuộc đời bạn sau 9 năm. Nhận thư mà mãi vẫn bàng hoàng. Khi đặt bút xuống và viết sách, tôi chưa bao giờ có thể tưởng tượng ra tác động diệu kỳ mà cuốn sách có thể mang lại cho bất kỳ ai khác.

Với cộng đồng doanh nghiệp, giá trị lớn nhất của việc doanh nhân viết sách là phá vỡ một vòng lặp cũ: Mỗi thế hệ lại phải tự mình trải qua và trả học phí từ đầu. Doanh nghiệp Việt đang hội nhập tương lai mới và thị trường toàn cầu nhiều hơn bao giờ hết, nhưng những bài học đắt giá nhất về đàm phán, đối tác, văn hóa kinh doanh vẫn ở lại với một vài người, được kể trên bàn cơm, rồi mất đi cùng người kể. Một cuốn sách có thể biến kinh nghiệm riêng thành một tài sản chung.

Nhân Ngày Doanh nhân Việt Nam, nếu được gửi một lời đến những anh chị đang cân nhắc viết sách, tôi chỉ muốn nói: Đừng đợi đến khi đủ thành công mới viết. Hãy viết khi vẫn còn nhớ rõ cái giá của từng quyết định.

Thành tích thì ai cũng kể được, kể cả máy. Bài học thì chỉ người đã trả học phí cho đời mới có thể viết ra.

Và thứ người đi sau cần nhất chính là những kinh nghiệm mà bạn từng trả giá.

​

Bà Nguyễn Phi Vân là Nhà sáng lập kiêm Chủ tịch Go Global Holdings, công ty đầu tư và tư vấn chiến lược phát triển nhượng quyền thương hiệu.
Bà có hơn 30 năm kinh nghiệm làm việc cấp cao trong lĩnh vực quản trị thương hiệu, bán lẻ và nhượng quyền tại nhiều quốc gia trên thế giới.