WHO chỉ ra 4 'trụ cột' bảo vệ Việt Nam trước mối đe dọa dịch bệnh mới

Bước sang năm 2026, y tế Việt Nam đứng trước vận hội mới sau hàng loạt chính sách quan trọng. Trao đổi với Tri Thức - Znews, TS Angela Pratt, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc về lộ trình củng cố hệ thống y tế và những ưu tiên chiến lược để bảo vệ sức khỏe người dân trong giai đoạn tới.

Bước ngoặt chăm sóc sức khỏe từ năm 2026

- Khám sức khỏe định kỳ toàn dân từ năm 2026 được kỳ vọng tạo bước ngoặt. Theo bà, ý nghĩa của định hướng này là gì?

- Khám định kỳ giúp đánh giá sức khỏe tổng thể và phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ và bệnh lý tiềm ẩn. Nếu phát hiện nguy cơ của một bệnh nào đó, ví dụ lao hay tăng huyết áp, bác sĩ có thể chỉ định khám sàng lọc để xem bệnh nhân có mắc hay không. Việc này giúp phát hiện bệnh và can thiệp sớm, giảm chi phí điều trị sau này, ngăn chặn tử vong và biến chứng.

Đây là dịch vụ thiết yếu trong mô hình y tế hiện đại. Khi được triển khai rộng khắp, khám định kỳ sẽ giúp chuyển trọng tâm từ điều trị sang phòng bệnh, đúng với tinh thần của Nghị quyết 72.

- Để chương trình đạt hiệu quả, Việt Nam cần lưu ý điều gì?

- Trước hết, cần xây dựng gói dịch vụ dựa trên hiệu quả chi phí và tính công bằng, theo từng nhóm tuổi. Thứ hai, trạm y tế xã nên là đơn vị cung cấp dịch vụ chính để bảo đảm thuận tiện và tiết kiệm cho cả ngân sách công và cho người dân. Ngoài ra, dữ liệu từ khám định kỳ phải được tích hợp vào hệ thống thông tin y tế để phục vụ quản lý sức khỏe lâu dài.

Ứng phó các rủi ro sức khỏe mới

- Nghị quyết 72 và các đạo luật mới được xem là bước ngoặt của ngành y tế. Theo bà, hệ thống pháp lý này có ý nghĩa thế nào với việc phát triển dài hạn?

- WHO nhiệt liệt chúc mừng Đảng và Chính phủ Việt Nam về việc ban hành Nghị quyết 72, một văn bản mang tính chiến lược, đặt y tế vào vị trí trung tâm trong chương trình cải cách quốc gia.

Một khuôn khổ pháp lý vững chắc là nền tảng để xây dựng hệ thống y tế hiệu quả. Khi được triển khai đồng bộ với Luật Phòng bệnh, Luật Dân số và các Chương trình Mục tiêu Quốc gia, Nghị quyết 72 sẽ tạo điều kiện để Việt Nam đạt những bước tiến quan trọng về sức khỏe cộng đồng.

Tuy nhiên, để bảo đảm tính bền vững lâu dài, cần song song đầu tư vào các nền tảng cốt lõi của hệ thống y tế, gồm mạng lưới trạm y tế xã được trang bị đầy đủ, đội ngũ nhân lực phù hợp và hệ thống bệnh viện được quản trị tốt.

Cùng với đó là cơ chế tài chính y tế hiệu quả nhằm tối ưu nguồn lực công, đội ngũ nhân viên y tế có trình độ, hệ thống đấu thầu minh bạch để cung ứng thuốc và vật tư chất lượng với giá hợp lý, cũng như hệ thống thông tin y tế tích hợp, nền tảng số và hồ sơ sức khỏe điện tử.

Những yếu tố này sẽ giúp hệ thống y tế đáp ứng tốt nhu cầu hiện tại và chủ động trước các thách thức trong tương lai.

- Theo bà, đâu là yếu tố then chốt để nâng cao vai trò của tuyến y tế cơ sở?

- Trạm y tế xã phải thực sự trở thành “cửa ngõ” chăm sóc sức khỏe ban đầu. Điều đó đòi hỏi đội ngũ nhân lực có chuyên môn tốt, cơ sở vật chất đầy đủ và cơ chế tài chính minh bạch.

Song song, Việt Nam cần xây dựng hệ thống thông tin y tế tích hợp, hồ sơ sức khỏe điện tử và quy trình đấu thầu minh bạch. Khi những nền tảng này được hoàn thiện, y tế cơ sở sẽ phát huy vai trò trung tâm trong phòng bệnh và quản lý sức khỏe cộng đồng.

Đồ họa: Phan Nhật.

- Việt Nam đã cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng từ năm 2025. WHO đánh giá thế nào về quyết định này?

- Đây là một quyết định táo bạo và mang tính lịch sử. Bằng chứng khoa học cho thấy thuốc lá điện tử không an toàn, đặc biệt với giới trẻ. Lệnh cấm đã gửi đi thông điệp rõ ràng rằng các sản phẩm này không có chỗ đứng trong chiến lược phát triển bền vững.

Tuyến cơ sở có thể đáp ứng tới 90% nhu cầu chăm sóc với chi phí hợp lý, thuận tiện hơn so với phụ thuộc vào bệnh viện

TS Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam.

Dù việc thực thi vẫn đang được hoàn thiện, các tín hiệu ban đầu cho thấy chính sách này đã phát huy tác dụng. Trung tâm Chống độc Bạch Mai ghi nhận số ca cấp cứu liên quan thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng giảm rõ rệt, cùng với sự sụt giảm quảng cáo, tăng cường chống buôn lậu và tỷ lệ sử dụng thấp hơn trong học sinh, sinh viên tại các đô thị lớn.

Tuy nhiên, ngành công nghiệp nicotine luôn nhắm vào giới trẻ và biết cách để thích nghi. Vì vậy, Việt Nam cần duy trì thực thi nghiêm ngặt và tăng cường chống buôn lậu, bán hàng trực tuyến trái phép.

- Ngoài thuốc lá, những nguy cơ sức khỏe nào đang gây áp lực lớn nhất hiện nay?

- Việt Nam rất dễ bị tổn thương trước các tác động của biến đổi khí hậu lên sức khỏe, có tỷ lệ kháng kháng sinh cao, gánh nặng bệnh không lây nhiễm lớn và dân số đang già hóa nhanh chóng.

Bên cạnh đó, tác động của những thách thức này và các vấn đề sức khỏe khác không được phân bổ đồng đều trong dân số dẫn đến bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ y tế và kết quả sức khỏe. Tuy nhiên, chuyển đổi số và việc ứng dụng các công nghệ như trí tuệ nhân tạo mang lại những cơ hội lớn để tăng cường khả năng tiếp cận và chất lượng dịch vụ y tế, cũng như giảm bất bình đẳng, với điều kiện các nguy cơ tiềm ẩn được quản lý tốt.

WHO hỗ trợ Chính phủ Việt Nam giải quyết những thách thức này, bao gồm việc tận dụng tiềm năng và cơ hội của AI và công nghệ số.

TS Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam.

- Trước tốc độ già hóa dân số nhanh, WHO đánh giá thế nào về cơ hội và thách thức của Việt Nam trong việc phát triển chăm sóc người cao tuổi và phòng, quản lý bệnh không lây nhiễm từ năm 2026?

- Từ góc độ hệ thống y tế, giải pháp tối ưu để đáp ứng nhu cầu của dân số già hóa và quản lý bệnh không lây nhiễm là tăng cường chăm sóc sức khỏe ban đầu, đặc biệt tại trạm y tế xã. Khi được trang bị đầy đủ, tuyến cơ sở có thể đáp ứng tới 90% nhu cầu chăm sóc với chi phí hợp lý, thuận tiện hơn so với phụ thuộc vào bệnh viện.

Bên cạnh đó, mô hình chăm sóc tích hợp dựa vào cộng đồng, kết hợp quản lý bệnh mạn tính, chăm sóc lão khoa và phòng ngừa, cùng sự tham gia của gia đình và cộng đồng, phù hợp với tinh thần Nghị quyết 72.

4 ưu tiên của Việt Nam trong phòng chống dịch bệnh

- Trong bối cảnh các bệnh truyền nhiễm mới nổi và tái nổi, WHO khuyến nghị những ưu tiên nào để Việt Nam tiếp tục củng cố hệ thống giám sát dịch bệnh và cảnh báo sớm?

- Để tiếp tục củng cố hệ thống giám sát dịch bệnh và cảnh báo sớm, WHO khuyến nghị Việt Nam tập trung vào bốn ưu tiên.

Thứ nhất là xây dựng Kế hoạch Hành động Quốc gia về An ninh Y tế 5 năm, gắn với bảo đảm nguồn lực tài chính cho các năng lực cốt lõi.

Thứ hai là thiết lập cơ chế ngân sách linh hoạt để hỗ trợ địa phương ứng phó dịch bệnh.

Thứ ba là tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu liên ngành nhằm phát hiện sớm rủi ro.

Thứ tư là mở rộng các cơ sở y tế có khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu để bảo vệ cộng đồng trước các mối đe dọa sức khỏe mới.

Những yếu tố này sẽ giúp Việt Nam phát hiện sớm, phản ứng nhanh và hạn chế tác động của các tình huống khẩn cấp về y tế.

- WHO sẽ đồng hành cùng Việt Nam như thế nào trong giai đoạn 2026-2030?

- Trong giai đoạn 2026-2030, WHO sẽ tiếp tục hỗ trợ tiến trình của Việt Nam hướng tới các Mục tiêu Phát triển Bền vững trong Chương trình nghị sự 2030, tập trung vào việc củng cố chăm sóc sức khỏe ban đầu, tăng cường phòng bệnh và cải thiện sức khỏe môi trường để xây dựng hệ thống y tế công bằng và có khả năng chống chịu tốt hơn.

Chăm sóc sức khỏe ban đầu và thích ứng với dân số già hóa là một ưu tiên lớn, với trọng tâm là tăng cường chăm sóc tích hợp, lấy người dân làm trung tâm, chuyển từ mô hình tập trung vào điều trị sang phòng ngừa và can thiệp sớm, đặc biệt trong bối cảnh dân số đang già hóa.

Với Chương trình Mục tiêu Quốc gia giai đoạn 2026-2035, WHO sẽ hỗ trợ chính phủ trong triển khai khám sức khỏe định kỳ, nâng cao năng lực hệ thống trạm y tế xã, đồng thời nâng tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế lên trên 95% dân số.

Trong lĩnh vực phòng bệnh và an ninh y tế, các trọng tâm bao gồm kiểm soát bệnh không lây nhiễm, phòng ngừa các bệnh có thể phòng bằng vắc xin, giảm các yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá, thuốc lá điện tử, chế độ ăn uống không lành mạnh và rượu bia, đồng thời củng cố hệ thống ứng phó khẩn cấp. WHO cũng đang hỗ trợ tăng cường phát hiện sớm và quản lý tăng huyết áp, đái tháo đường để ngăn ngừa các biến chứng.

Về biến đổi khí hậu và sức khỏe, WHO đang hỗ trợ Chính phủ xây dựng hệ thống và cơ sở y tế có khả năng chống chịu, phát thải thấp, cải thiện chất lượng không khí đô thị và giảm tác động của ô nhiễm.

Bên cạnh đó, WHO sẽ tiếp tục cung cấp hỗ trợ chính sách và kỹ thuật dựa trên bằng chứng cho Bộ Y tế và các cơ quan địa phương, tập trung vào truyền thông sức khỏe, nâng cao năng lực hệ thống và các chức năng y tế công cộng thiết yếu.

WHO Việt Nam vinh dự được tiếp tục hợp tác chặt chẽ với Chính phủ Việt Nam và các đối tác trong hành trình xây dựng một xã hội an toàn, khỏe mạnh trong năm 2026 và những năm tiếp theo.