‘Vòi bạch tuộc’ web lậu siết chặt thị trường truyện tranh

Giữa tháng 5/2025, đội ngũ Du Bút nhận được tin báo truyện tranh Mùa hè bất tận của họa sĩ Lâm Hoàng Trúc đã xuất hiện bản tiếng Anh trên MangaDex - một nền tảng đăng tải truyện lậu quốc tế.

Qua xác minh, đơn vị này phát hiện bản truyện đã được đăng từ tháng 3/2025 và người đăng tải chủ yếu là người Việt. Những trang truyện này được xử lý từ file scan sách giấy với chất lượng hình ảnh kém, màu sắc không đồng đều và phần dịch thuật khá tệ.

Vụ việc của Du Bút chỉ là bề nổi của một thực trạng tàn khốc hơn nhiều trong ngành công nghiệp truyện tranh. Chia sẻ với Tri Thức - Znews, đại diện đơn vị và nhà sáng lập Comicola, đơn vị chuyên phát hành truyện tranh khác ở Việt Nam, cho biết bản quyền là một trong những vấn đề lớn nhất trong thực tiễn hoạt động.

Kẻ phát tán truyện lậu xuyên biên giới

Trường hợp Mùa hè bất tận cho thấy một điểm khó của bảo vệ bản quyền là vi phạm có thể xuất hiện ở một nơi, người đăng ở một nơi khác, nền tảng lại thuộc pháp nhân tại thị trường khác.

Truyện Mùa hè bất tận của Du Bút bị đăng tải trái phép trên một nền tảng truyện lậu. Ảnh: NVCC.

Sau khi phát hiện bản tiếng Anh lậu, Du Bút thông báo vụ việc đến các đối tác bản quyền liên quan, gồm NXB Toshokan tại Italy và June Entertainment tại Việt Nam. Đơn vị cũng gửi thư trực tiếp cho MangaDex để yêu cầu gỡ bỏ tác phẩm vì sách đã được xuất bản chính thức, đồng thời nhắn tin cho người thực hiện bản dịch lậu nhưng không nhận được phản hồi.

Tuy nhiên, việc xử lý bằng con đường pháp lý gặp giới hạn. Ở thời điểm đó, Mùa hè bất tận mới được khai thác bản quyền chính thức tại Việt Nam và Italy. Trong khi đó, MangaDex có pháp nhân đăng ký tại Mỹ và Anh, nơi tác phẩm chưa được mua bản quyền và xuất bản chính thức. Vì vậy, theo Du Bút, cơ sở pháp lý để yêu cầu xử lý triệt để trở nên yếu hơn.

Hướng xử lý thực tế nhất của Du Bút khi đó là nhanh chóng tái bản, bảo đảm sách không bị thiếu hàng. Khi độc giả có thể tiếp cận bản in chính thức thuận tiện hơn, đơn vị kỳ vọng lý do tìm đến bản scan và bản dịch lậu cũng giảm bớt.

Tuy nhiên, tái bản chỉ là giải pháp tình thế chứ chưa xử lý tận gốc hành vi phát tán, cũng không ngăn khả năng bản scan tiếp tục xuất hiện ở nền tảng khác. Với truyện tranh, thiệt hại còn nằm ở chất lượng tiếp nhận tác phẩm. Bản dịch lậu có thể sai, hình ảnh bị nén, màu sắc lệch, nhịp kể chuyện bị phá vỡ.

Ở một góc nhìn khác, ông Nguyễn Khánh Dương, nhà sáng lập Comicola, cho biết trong giai đoạn 2020-2022, hệ thống website đọc truyện lậu lớn trên thế giới do người Việt điều hành, thu hút hàng trăm triệu lượt xem mỗi tháng. Việc truy tìm chủ sở hữu gặp bế tắc, khiến các đơn vị bản quyền nước ngoài phải tìm cách can thiệp thông qua tòa án Mỹ và các bên trung gian như Google, Paypal, Visa, Stripe.

“Khi giao tiếp với các đối tác nước ngoài, tôi được biết tình trạng vi phạm bản quyền trong lĩnh vực truyện tranh nghiêm trọng hơn rất nhiều so với bề nổi mà ta nhìn thấy”, ông Dương nói.

Với các webtoon Hàn Quốc do Comicola phát hành, vấn đề không chỉ là mất tiền bán truyện. Theo ông Dương, đối tác Hàn Quốc ban đầu không đặt nặng doanh thu, mà chỉ muốn giới thiệu tác phẩm vào thị trường Việt Nam. Việc tác phẩm bị xâm phạm bản quyền ngay sau khi đăng tải khiến họ thất vọng. Đến năm 2022, sau khi bế tắc trong xử lý bản quyền tại Việt Nam, một số nền tảng webtoon Hàn Quốc quyết định rút khỏi thị trường, để lại cảm giác hụt hẫng cho những độc giả đã trả tiền đọc truyện bản quyền.

Ông Nguyễn Khánh Dương, nhà sáng lập Comicola, cho rằng mối nguy lớn nhất là những công ty phát tán truyện lậu chuyện nghiệp. Ảnh: NVCC.

Ông Khánh Dương phân biệt rõ nhóm dịch tự phát và những chủ thể lớn đứng sau nền tảng vi phạm. Theo ông, các nhóm dịch truyện miễn phí hoặc nền tảng phát tán dạng “fansub” chưa bao giờ là vấn đề lớn nhất của thị trường truyện tranh số. Nhiều nhóm trong số này hợp tác khi có khiếu nại bản quyền, gỡ truyện xuống và kêu gọi người đọc chuyển sang ứng dụng bản quyền.

Với hơn 20 năm làm truyện tranh, nhà sáng lập Comicola cho rằng việc một số nhóm dịch hoặc nền tảng fansub đóng cửa sau các động thái siết bản quyền có thể tạo cảm giác tích cực trên bề mặt nhưng chưa chạm đến gốc rễ vấn đề.

“Vấn đề của ngành không phải ở các nhóm dịch này, mà nằm ở các công ty lớn, họ âm thầm phát triển và phát tán ứng dụng truyện tranh lậu, từ chối mọi nỗ lực liên lạc của đơn vị bản quyền”, ông Dương nói.

Thị trường hợp pháp chưa đủ thuận tiện

Ở chiều ngược lại, không thể phủ nhận một phần nguyên nhân khiến người đọc tìm đến bản scan, bản dịch lậu là thị trường hợp pháp chưa đủ thuận tiện.

"Lý do dễ hiểu nhất vẫn là vì miễn phí. Khi một nội dung có thể được tiếp cận miễn phí, người đọc thường sẽ dễ thỏa hiệp hơn với các bất tiện đi kèm: chất lượng hình ảnh không tốt, bản dịch chưa chính xác, thiếu biên tập, thiếu kiểm chứng, hoặc trải nghiệm đọc không tối ưu", đại diện Du Bút nhận định.

Bà Thanh Quỳnh cũng chỉ ra tâm lý “đọc thử” của độc giả trẻ. Nhiều bạn đọc chưa có thu nhập ổn định, muốn biết tác phẩm có hợp với mình không trước khi bỏ tiền mua. Trong khi đó, nền tảng truyện lậu và nhóm dịch tự phát cung cấp một “thực đơn” rất rộng về thể loại, đề tài, tác giả nhưng không chịu các ràng buộc về giao dịch bản quyền, giấy phép xuất bản, biên tập, phát hành hay nghĩa vụ tài chính với tác giả.

Bà Thân Trọng Thanh Quỳnh, đồng sáng lập Du Bút, cho rằng cần có một "nhà sách ebook" đủ lớn, uy tín và hoạt động có hệ thống để phát triển truyện tranh Việt. Ảnh: NVCC.

Khoảng trống này tạo ra thói quen là độc giả chờ có bản miễn phí, ít sẵn sàng thử tác giả mới nếu tác phẩm chưa nổi tiếng hoặc chưa có sẵn bản lậu.

Về hạ tầng, nhà đồng sáng lập Du Bút cho rằng Việt Nam hiện thiếu một “nhà sách ebook” đủ lớn, ổn định và đáng tin cậy để các NXB, công ty sách, đơn vị phát hành cùng tham gia. Nếu không bán qua nền tảng quốc tế, các đơn vị trong nước thường phải tự phát triển ứng dụng riêng, đặt máy chủ tại Việt Nam, vận hành kỹ thuật, cập nhật nội dung và chăm sóc người dùng. Đây là chi phí không nhỏ, trong khi ebook thường phải rẻ hơn sách giấy và luôn có nguy cơ bị trích xuất, sao chép, phát tán trái phép.

Với truyện tranh, chuyển đổi số cũng không đơn giản là đưa file PDF lên mạng. Một trang truyện in khi đưa lên màn hình điện thoại có thể vỡ bố cục, khó đọc chữ, mất nhịp chuyển cảnh. Ngược lại, webtoon vốn thiết kế để cuộn dọc liên tục cũng khó đưa thẳng lên giấy mà không làm gãy nhịp kể chuyện.

Du Bút đang thử những cách mềm hơn để kéo độc giả về bản chính thức, bao gồm: chia sẻ file đọc thử có kiểm soát, thường không quá 10% nội dung nếu có sự đồng thuận của tác giả; gửi sách mẫu tới một số đại lý nhỏ; triển khai mã QR đọc thử ở bìa sau sách để người mua quét và xem trước nội dung chính thức.

Truyện tranh Việt Nam đang là hiện tượng mới của văn hóa đại chúng nhưng bị các nền tảng truyện lậu đe dọa. Ảnh: Du Bút/Facebook.

Dù vậy, những nỗ lực này khó đủ sức chống lại một hệ sinh thái lậu vận hành nhanh, rẻ và xuyên biên giới.

Với Du Bút, nguy cơ không chỉ là mất doanh thu từ bản in hay bản quyền, mà còn là mất quyền kiểm soát đối với “ngôn ngữ hình ảnh” và “giọng văn” của tác giả khi tác phẩm bị scan, phát tán, sử dụng ngoài tầm kiểm soát. Với Comicola, bài toán nằm ở chỗ phải xử lý được các chủ thể lớn đang hưởng lợi từ nội dung lậu, thay vì chỉ dừng lại ở những nhóm dịch nhỏ.

Đại diện hai đơn vị truyện tranh của Việt Nam cho thấy nếu thị trường hợp pháp chưa đủ mạnh, cơ chế xử lý vi phạm chưa đủ nhanh, truyện tranh Việt vẫn sẽ phải chạy sau bản lậu trên môi trường số. Họ hy vọng vào Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025, Luật Xuất bản (sửa đổi, bổ sung), Nghị quyết về phát triển văn hóa của Quốc hội, Công điện 38 của Phó thủ tướng… đối với chế tài xử phạt các nội dung vi phạm trên môi trường số.

Đây được xem là những cú hích cần thiết để chặt đứt các "vòi bạch tuộc" truyện lậu, bảo vệ tương lai cho truyện tranh nội địa.