Vì sao ông Trump tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz vốn đang đóng sẵn?

“Lệnh này có hiệu lực ngay lập tức. Hải quân Mỹ, lực lượng tinh nhuệ nhất thế giới, sẽ bắt đầu tiến trình phong tỏa tất cả các tàu cố gắng đi vào hoặc rời khỏi eo biển Hormuz. Tại một thời điểm nào đó, chúng ta sẽ đạt được trạng thái “tất cả đều được vào và ra”, nhưng Iran hiện không cho phép điều đó xảy ra”, ông Trump đăng trên nền tảng Truth Social sáng 12/4 theo giờ miền Đông nước Mỹ.

Việc eo biển Hormuz bị tê liệt đã gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng cho một số quốc gia phụ thuộc vào dầu thô Trung Đông, đồng thời đẩy giá năng lượng tăng vọt trên toàn cầu, bao gồm cả tại Mỹ.

Vậy tại sao ông Trump lại muốn phong tỏa một tuyến đường mà chính ông từng muốn được mở lại, thậm chí là phong tỏa tuyến hàng hải vốn gần như đã bị phong tỏa?

Ông Trump chơi bài ngửa

Trong cuộc phỏng vấn với Fox News ngày 12/4, Tổng thống Mỹ Donald Trump lần đầu tiên thừa nhận giá xăng dầu có thể vẫn duy trì ở mức cao khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ diễn ra trong tháng 11.

Đây là sự thừa nhận hiếm hoi của ông Trump về tác động từ chiến sự Iran đối với kinh tế Mỹ. “Có thể giá sẽ giữ nguyên, hoặc tăng nhẹ, nhưng nhìn chung sẽ ở quanh mức hiện tại”, ông Trump nói.

Ông Trump tuyên bố phong tỏa eo biển Hormuz, chấp nhận giá xăng dầu tại Mỹ tăng cao trong ít nhất 7 tháng nữa. Ảnh: Reuters.

Phát biểu của ông Trump được đưa ra sau nhiều tuần ông khẳng định đà tăng giá xăng dầu chỉ mang tính tạm thời và sẽ nhanh chóng giảm.

Sau khi ông Trump tuyên bố sẽ phong tỏa eo biển Hormuz, Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ (CENTCOM) cho biết sẽ bắt đầu triển khai hoạt động phong tỏa đối với toàn bộ hoạt động hàng hải tại các cảng của Iran từ 10h sáng 13/4, theo giờ miền Đông nước Mỹ.

Động thái phong tỏa của Mỹ có thể làm gia tăng bất ổn trong tiến trình giải quyết xung đột tại Iran. Cùng ngày, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf, người dẫn đầu phái đoàn đàm phán, viết trên mạng xã hội rằng việc phong tỏa sẽ khiến giá xăng dầu tại Mỹ tăng cao hơn nữa.

“Hãy tận hưởng mức giá hiện tại đi. Với cái gọi là lệnh phong tỏa, sớm thôi, các bạn sẽ phải nhớ mức giá hiện tại”, ông Qalibaf viết trên X, đăng kèm biểu đồ giá xăng tại Washington.

Mỹ muốn làm đứt gãy xương sống kinh tế của Iran

Thực tế, eo biển Hormuz chưa bị đóng hoàn toàn, Iran đang dần cho phép một số tàu chở dầu đi qua. Theo CNN, Iran bắt đầu tìm kiếm nguồn thu từ eo biển. Quan trọng hơn, Iran vẫn cho phép dầu của chính họ lưu thông qua eo biển trong suốt thời gian xảy ra chiến sự.

Theo dữ liệu của công ty phân tích Kpler, Iran vẫn xuất khẩu trung bình 1,85 triệu thùng dầu/ngày tính đến hết tháng 3, cao hơn khoảng 100.000 thùng/ngày so với 3 tháng trước đó.

Tàu neo đậu tại vùng biển ngoài khơi tỉnh Musandam của Oman, khu vực gần eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters.

Bằng cách phong tỏa eo biển Hormuz, ông Trump hiện muốn cắt đứt nguồn tài chính quan trọng của Iran. Tuy nhiên, đây là đòn bẩy mà trước đó ông chưa muốn sử dụng, bởi nếu phong tỏa eo biển đối với cả dầu Iran, giá dầu toàn cầu có thể tăng vọt.

Đó là lý do Hải quân Mỹ cho phép các tàu chở dầu Iran di chuyển. Dòng dầu từ Iran hiện góp phần kìm hãm đà tăng giá năng lượng. Thậm chí, vào tháng 3, Mỹ đã cấp quy chế tạm thời để Iran bán lượng dầu đang neo trên các tàu ngoài khơi.

Mỹ vốn áp đặt các lệnh trừng phạt đối với dầu mỏ Iran trong nhiều thập kỷ, chính quyền ông Trump từng chặn hoạt động bán dầu của nước này, sau khi rút khỏi thỏa thuận hạt nhân với Iran trong năm 2018.

Quyết định nới lỏng trừng phạt đối với dầu Iran trong tháng trước đã giải phóng một lượng lớn dầu thô, khoảng 140 triệu thùng. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, lượng dầu này đủ đáp ứng nhu cầu của toàn cầu trong khoảng một ngày rưỡi.

Tuy nhiên, việc cấp quy chế miễn trừ trừng phạt trong một tháng cho dầu Iran gây nhiều tranh cãi trong chính trường Mỹ. Những ý kiến phản đối cho rằng việc cho phép Iran bán dầu sẽ giúp nước này có thêm kinh phí tài trợ cho hoạt động quân sự.

Dù vậy, giá dầu vốn là một ưu tiên quan trọng đối với chính quyền Mỹ. Mỹ đã tìm mọi cách để kiểm soát giá dầu trong khi tiến hành chiến sự tại Iran. Washington đã phối hợp xả kho dự trữ dầu khẩn cấp trên toàn cầu, đồng thời dỡ trừng phạt đối với hàng trăm triệu thùng dầu Nga trong tháng trước.

Dù vậy, giờ đây, ông Trump chấp nhận rủi ro khiến giá xăng dầu và khí đốt tiếp tục tăng cao, nhằm tối đa hóa sức ép kinh tế lên Iran, với mục tiêu sớm chấm dứt cuộc chiến.

Mở cửa eo biển cũng không còn giải quyết vấn đề

Vấn đề tại eo biển Hormuz đang là điểm nóng trong chiến sự tại Iran. Việc mở lại eo biển vốn gặp nhiều khó khăn, nhưng với tuyên bố phong tỏa eo biển, có lẽ Mỹ đã đi đến việc chấp nhận thực tế: Ngay cả khi eo biển được mở, điều đó vẫn chưa đủ để đưa tình hình sớm trở lại bình thường.

Theo CNN, nguyên nhân của thực tế này nằm ở các tàu dầu rỗng sẵn sàng quay trở lại eo biển Hormuz để bốc dầu. Các chuyên gia cho rằng các hãng vận tải hiện không muốn đưa tàu vào Vịnh Ba Tư, bởi vẫn tồn tại nhiều rủi ro, lệnh ngừng bắn chỉ mang tính tạm thời.

Mỹ đã có tính toán chiến lược mới tại eo biển Hormuz sau quá trình liên tục yêu cầu Iran mở cửa eo biển. Ảnh: Reuters.

Theo bà Lale Akoner, chuyên gia phân tích thị trường toàn cầu tại eToro, chủ tàu và các công ty bảo hiểm không cho phép các tàu chở dầu quay lại eo biển Hormuz thời điểm này, bởi họ không chắc chắn rằng tàu có thể ra vào eo biển thuận lợi.

“Một lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần tồn tại mong manh không đủ tạo niềm tin cho các nhà khai thác vận tải hàng hải”, bà Akoner đánh giá.

Nếu không có tàu dầu rỗng đi vào eo biển để bốc dầu, phân bón và các hàng hóa thiết yếu khác, tình trạng thiếu hụt và giá tăng cao đối với những loại hàng hóa thế mạnh của vùng Vịnh sẽ kéo dài trong ít nhất vài tháng nữa.

Theo ông Matt Smith, chuyên gia tại công ty phân tích thương mại Kpler, để thực sự khôi phục hoạt động lưu thông bình thường qua eo biển Hormuz, trước tiên, hơn 400 tàu đang mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư cần phải được rời đi. Tuy nhiên, điều này chưa xảy ra.

“Hiện gần như không ai đủ tự tin để đi qua eo biển”, ông Smith nhận định. Số tàu chở dầu vốn ở mức hơn 100 chiếc đi qua eo biển mỗi ngày, hiện đã giảm xuống còn 10 chiếc hoặc ít hơn.

Ngay cả khi có niềm tin vào lệnh ngừng bắn, dòng tàu thuyền di chuyển qua eo biển ban đầu vẫn chủ yếu đến từ các tàu rời khỏi Vịnh Ba Tư.

Theo ông Smith, ngay cả khi eo biển được mở ngay lập tức, các hãng vận tải vẫn cần thời gian quan sát để lấy lại niềm tin, sẽ mất vài tháng để dòng chảy dầu trở lại bình thường.

Không những vậy, hoạt động sản xuất dầu tại vùng Vịnh đã bị gián đoạn trong 6 tuần qua, do không còn nơi lưu trữ dầu. Các nhà sản xuất dầu tại vùng Vịnh vốn quen với việc chỉ cần bơm dầu lên là lập tức xuất đi. Năng lực lưu trữ của họ rất thấp, vì vậy, họ đã phải nhanh chóng giảm sản lượng dầu trong những tuần qua do không còn chỗ chứa.

“Sau khi chiến sự khép lại, để các nước vùng Vịnh phục hồi năng lực sản xuất cũng cần thời gian, lại cần các hãng vận tải có thêm niềm tin để đưa tàu đến bốc dầu. Đó là bài toán đòi hỏi sự kiên nhẫn của cả thế giới”, ông Smith phân tích.