Đại văn hào Lev Tolstoy đã để lại nhiều kiệt tác cho người đọc trên toàn thế giới. Ảnh minh họa: T.T.

Những tài năng lớn mong muốn sự bất tử là lẽ thường, những kẻ vô danh, tầm thường đôi khi cũng có những ước mơ ấy. Herostratus đốt đền thiêng ở Hy Lạp chỉ với mục đích duy nhất được bất tử, người ta đã cố gắng xoá tên kẻ tội đồ ấy để hắn mãi mãi vô danh nhưng lịch sử không ngăn cản được ước vọng của hắn. Herostratus vẫn được biết đến là kẻ đốt đền nổi tiếng nhất trong lịch sử.

Trở thành bất tử không phải là sự hoang tưởng mà là ước mơ chính đáng. Nếu người nghệ sĩ sáng tạo ra một tác phẩm nghệ thuật và biết rằng ngay ngày hôm sau người ta sẽ quên thì tôi tin rằng sẽ không ai sáng tạo nữa. Nghệ sĩ sáng tạo ra nghệ thuật vì họ tin và hi vọng rằng tác phẩm của mình, tên tuổi của mình sẽ được lưu nhớ lâu nhất một cách có thể.

Chúng ta tạo ra những tác phẩm nghệ thuật vì hi vọng rằng chúng sẽ có giá trị trong ba năm, năm năm, 10 năm hoặc lâu hơn. Xuân Diệu từng viết: “Ta là một, là riêng, là thứ nhất/ Không có chi bè bạn nổi cùng ta/ Bởi ghen trời, ta ngạo nghễ xông pha/ Lên vút thẳm, đứng trên nghìn đỉnh núi…”

Cái mong muốn lên đến tuyệt đỉnh này của Xuân Diệu chính là thể hiện của khát vọng bất tử. Nhưng có phải sáng tạo chỉ với mong muốn trở thành bất tử? Nhiều người có những quan niệm khác, họ cho rằng viết ra một cái gì đó đôi khi chỉ cần thoả mãn nhu cầu cá nhân tức thời hoặc được lưu lại quãng thời gian ngắn đôi ba năm hoặc một quãng hữu hạn nào đó là đủ.

Đây là một quan niệm chính xác với số đông, vì cơ bản ai cũng biết tự lượng sức mình và hiểu rằng ta không phải thiên tài. Có được những khoảnh khắc loé sáng nhất định hoặc có ích cho một thời gian đã là tốt lắm rồi, thậm chí chỉ cần hữu dụng trong dăm ba ngày đã đủ hoàn thành sứ mệnh của một tác phẩm. Nhưng nếu tất cả chỉ có một ước mơ nhỏ nhoi như thế thì sẽ lấy đâu ra những tác phẩm để đời.

Tôi tin rằng Nguyễn Du khi viết Truyện Kiều ông không nghĩ nó chỉ mua vui được “một vài trống canh”, Goethe viết Faust ông không dự định chỉ cho nó sống được vài chục năm. Tất nhiên, với cả những bậc thiên tài, ý định và kết quả có thể không bao giờ giống nhau.

Lev Tolstoy đã viết những ghi chép, suy ngẫm ở lúc cuối đời và ông nghĩ nó có thể vượt qua cả Chiến tranh và Hoà bình hay Anna Karenina nhưng rốt cuộc, hai cuốn tiểu thuyết kể trên mới vĩ đại và khiến cho Tolstoy bất tử chứ không phải những ghi chép cuối đời của ông.