Tương lai khó đoán của Wikipedia

Trong bối cảnh AI và những thông tin sai lệch do AI tạo ra đang tràn ngập thế giới, có lẽ không nhiều người nhớ đến thời điểm việc tham khảo Wikipedia bị coi là hành động thiếu trách nhiệm. Các trường học cấm sử dụng Wikipedia, còn các nhà báo thì bị chỉ trích nếu sử dụng thông tin từ đó.

Richard Cooke từng chia sẻ về mâu thuẫn này trên The Guardian. “Ai cũng thường xuyên truy cập trang web này, thế nhưng danh tiếng của nó luôn gắn liền với lời cảnh báo “đừng tin tưởng”, bởi đây là “bách khoa toàn thư mở bất kỳ ai cũng có thể chỉnh sửa”, Cooke bày tỏ.

Tuy nhiên, sau một phần tư thế kỷ, Wikipedia, một kho tàng 30 tỷ từ bằng 300 ngôn ngữ khác nhau, do Jimmy Wales và Larry Sanger sáng lập năm 2001, đã trở thành một tập hợp tri thức nhân loại vĩ đại, theo The New Yorker.

Cuốn sách mới của Richard Cooke, có tên The Last Best Place on the Internet, khám phá hành trình của Wikipedia, từ một ý tưởng về bách khoa toàn thư mở vươn mình trở thành một thế lực toàn cầu khổng lồ.

Sức mạnh của sáng tạo tri thức tập thể

Theo New York Times, tác giả Cooke đã ví von rằng Wikipedia giống một thư viện La Mã đang đổ nát trong thời kỳ Trung cổ, vừa “quá đồ sộ để có thể thấu hiểu được, lại vừa quá phù du khiến người ta chẳng buồn tìm hiểu” (chỉ riêng bản tiếng Anh cũng đã cần tới 40 năm không ngủ để đọc hết). Tuy nhiên, điều Cooke quan tâm không nằm ở nội dung, mà ở chính những con người đã tạo nên nền tảng này.

Hai nhà sáng lập Larry Sanger và Jimmy Wales. Ảnh: Radio France.

Theo đó, triết học và các giá trị nhân văn chính là sợi dây kết nối những người đồng sáng lập Wikipedia. Dù làm việc trong lĩnh vực công nghệ và tài chính, Wales vẫn duy trì trao đổi với các triết gia trong nhiều năm. Trong khi đó, Sanger, một triết gia theo con đường học thuật, lại dành phần lớn thời gian để tranh luận trên mạng.

Trong thời kỳ bùng nổ bong bóng dotcom, nhiều người đã khởi xướng các dự án bách khoa toàn thư trực tuyến, nhưng Wikipedia vẫn tìm được vị trí riêng vì nền tảng này nảy sinh từ ý tưởng cùng đóng góp tri thức, nơi mọi người cùng suy ngẫm về các sự kiện và tầm quan trọng của chúng.

Dù Wales và Sanger là những nhân vật nổi bật, vẫn còn nhiều người đóng góp quan trọng khác từ thuở sơ khai của Wikipedia mà ít ai biết đến. Chẳng hạn như Gaytha Langlois, người phụ nữ đầu tiên chỉnh sửa Wikipedia. Bà đã viết về hai chủ đề mà mình đặc biệt quan tâm: tiểu bang Rhode Island và giống chó xù tiêu chuẩn.

Hay một cộng tác viên ít được biết đến là Ruth Ifcher, người tạo ra trang tiểu sử đầu tiên về một phụ nữ trên Wikipedia. Bản thân bà là một phụ nữ rất thông minh, có bằng tiến sĩ và rất khắt khe trong các quy tắc ngữ pháp.

Tính chất chia sẻ kiến thức mở và sự cá tính của đội ngũ biên tập cũng phần nào thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của Wikipedia. Thậm chí, một cựu lãnh đạo của Wikimedia còn chia sẻ rằng bách khoa toàn thư này giống như một “thành phố do những người mắc hội chứng Asperger (rối loạn thần kinh) xây dựng” với rất nhiều bài viết sâu, đôi khi quá mức cần thiết về các chủ đề quen thuộc như máy bay, tàu hỏa, ôtô, truyện tranh, thời tiết và nhiều lĩnh vực khác.

Các nhà đồng sáng lập từng tin rằng 100 nghìn bài viết là “quy mô hợp lý” cho một bộ bách khoa toàn thư, vì đó cũng là quy mô của bộ Britannica. Tuy nhiên, ngày nay, Wikipedia đã có tới 68 triệu bài viết, và theo ước tính từ Pew Research, trang web này đã đạt 1,9 nghìn tỷ lượt xem từ năm 2015-2025.

Nguy cơ tổn thương trong kỷ nguyên AI

Với quy mô đồ sộ như vậy, Cooke không nghĩ rằng Wikipedia có thể trở nên mong manh hay dễ bị tổn thương.

Cuốn sách ra mắt ngày 5/11 tới. Ảnh: Amazon.

Tuy nhiên, ngay khi cuốn sách này sắp hoàn thành, AI đã bắt đầu đe dọa sự tồn tại của Wikipedia, chẳng hạn bằng cách làm sụt giảm lưu lượng truy cập web (vốn là yếu tố sống còn của nền tảng), hoặc thông qua việc người viết đưa vào một lượng lớn văn bản do AI tạo ra với chất lượng kém. Wikipedia đã cấm nội dung do các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) tạo ra, nhưng điều này không ngăn được người dùng sử dụng thông tin do chatbot tìm kiếm để viết bài trên Wikipedia.

Ngoài ra, các ông lớn AI cũng đang tìm cách cạnh tranh trực tiếp với nền tảng này. Năm ngoái, Elon Musk đã ra mắt Grokipedia, một bộ bách khoa toàn thư do LLM viết, được quảng bá như một đối thủ sẽ “tiêu diệt” Wikipedia.

Số phận của Grokipedia hiện vẫn chưa rõ ràng. Gần đây nhất, dự án này đã bị “tạm dừng” trong một thời gian. Dù vậy, trang New Yorker nhận định rằng chắc chắn sẽ còn nhiều dự án tương tự xuất hiện trong tương lai. Cooke thậm chí suy đoán rằng, rồi đây, những người biên soạn bách khoa toàn thư có lẽ chỉ còn việc ngồi chỉnh sửa những văn bản do AI tạo ra.