Từ vũ trụ nhìn về Trái Đất

Ảnh minh họa: Nasa.

Neil deGrasse Tyson, nhà vật lý thiên văn nổi tiếng Mỹ, giám đốc Hayden Planetarium và người dẫn chương trình StarTalk, tiếp tục sứ mệnh phổ biến khoa học với cuốn sách mới Starry Messenger: Cosmic Perspectives on Civilization (xuất bản năm 2022).

Lấy cảm hứng từ tác phẩm cùng tên của Galileo Galilei, Tyson áp dụng "góc nhìn vũ trụ" để phân tích các vấn đề nóng bỏng của xã hội đương đại: chiến tranh, chính trị, tôn giáo, giới tính, chủng tộc, cái đẹp, sự thật và cái chết.

Cuốn sách trình bày về cách khoa học nhìn nhận thế giới và Trái đất như một tổng thể, qua đó bộ não con người có khả năng thiết lập lại và điều chỉnh các ưu tiên của cuộc sống, định hình hành động mà chúng ta có thể thực hiện để ứng phó với sự chia rẽ và phân cực trong nền văn hóa và chính trị. Quan điểm toàn cầu giúp chúng ta nhận ra rằng chúng ta đều có mối liên hệ với nhau và do đó phụ thuộc lẫn nhau. Góc nhìn đúng giúp chúng ta nhìn nhận các chi tiết của thực tế, đồng thời nhìn thấy cái tổng thể…

Sách Thông điệp từ những vì sao. Ảnh: NXB Trẻ.

Tyson lập luận rằng, từ góc nhìn vũ trụ, Trái Đất chỉ là một hành tinh nhỏ bé trong vũ trụ bao la, nơi con người không phải trung tâm. Ông dùng khoa học để "giải mã" các xung đột: ví dụ, về chủng tộc, Tyson đưa ra lập luận châm biếm dựa trên dữ liệu khoa học rằng người da trắng giống tinh tinh hơn người da đen, để chứng minh sự dễ dàng của định kiến.

Về giới tính, ông đề xuất có thể không tồn tại ranh giới nhị nguyên mà là một phổ liên tục. Về ăn chay, Tyson nhắc nhở mọi thức ăn đều xuất phát từ việc "giết chóc" trong hệ sinh thái. Ông nhấn mạnh sức mạnh của phương pháp khoa học: tự điều chỉnh, dựa trên bằng chứng chứ không cảm xúc hay niềm tin cá nhân. "Phủ nhận sự thật khách quan là mù quáng khoa học, chứ không phải nguyên tắc ý thức hệ", Tyson viết.

Cuốn sách được cấu trúc theo các chương ngắn, hấp dẫn như bài luận, xen lẫn giai thoại và dữ liệu khoa học. Tyson so sánh chiến tranh loài người với các hiện tượng vũ trụ, hay phân tích rủi ro thống kê để chỉ ra con người thường đánh giá sai nguy cơ. Ông kêu gọi vượt qua "bộ lạc tính" trong chính trị, tôn giáo, để hướng tới sự thống nhất dựa trên lý trí.

Kirkus Reviews khen ngợi đây là "lời biện hộ thuyết phục cho khoa học", đặc biệt phần về định kiến chủng tộc. Publishers Weekly đánh giá Tyson xuất sắc khi giải thích sức mạnh tự điều chỉnh của khoa học. Library Journal ca ngợi phong cách giản dị, dễ đọc và khuyến khích tư duy phản biện.

Tuy nhiên, sách nhận không ít ý kiến trái chiều. The Washington Post nhận xét Tyson thử làm "bình luận viên xã hội" nhưng kết quả chưa thực sự xuất sắc, một số lập luận nông cạn hoặc mang tính cá nhân quá mạnh. Một số độc giả trên Goodreads cho rằng sách giống như tổng hợp quan điểm của Tyson hơn là phân tích khoa học sâu sắc, đôi chỗ trích dẫn tweet cá nhân gây tranh cãi.

Dẫu vậy, Starry Messenger là lời nhắc nhở kịp thời về giá trị của góc nhìn khoa học. Với văn phong dí dóm, dễ tiếp cận, cuốn sách phù hợp cho những ai yêu khoa học phổ thông và muốn suy ngẫm về vị trí con người trong vũ trụ.