Lát cắt đặc biệt trong đời sống đô thị Châu Âu

Tủ sách miễn phí nằm trước thư viện Ervin Szabo trên phố Reviczky ut (Budapest, Hungary). Ảnh: Đức Huy.

Tại Amsterdam (Hà Lan) hay Budapest (Hungary) cứ đi khoảng vài cây số, đến một khu dân cư, người ta có thể bắt gặp một góc sách nhỏ. Đây đều là các tủ sách miễn phí được người dân xung quanh dựng nên. Có những tủ sách đã cũ và ngả màu, có tủ còn thơm mùi sơn và được đặt cạnh một chiếc ghế dài. Dù dưới hình dáng nào, chúng đều thu hút những người qua đường ghé lại và chọn một cuốn sách mang về.

Không phải thích sách mới có thể làm tủ sách

Connie Hoeve (62 tuổi) là người dân sống lâu năm tại quận Noord (Amsterdam, Hà Lan). Bà không nhận mình là người quá mê sách, cũng chẳng phải một độc giả đọc nhiều. Nhưng Hoeve luôn có mong muốn chia sẻ và tạo ra những không gian để người dân trong khu phố có thể gặp gỡ nhau.

Từ suy nghĩ ấy, bà đề xuất với chính quyền thành phố hỗ trợ kinh phí, đồng thời tìm một người thợ mộc để dựng một tủ sách nhỏ kèm chiếc ghế dài trên phố. Một góc đọc sách giản dị, không cửa và cũng chẳng cần thẻ thư viện.

Tủ sách ở khu phố nhà bà Connie.

“Tôi nghĩ sẽ thật tuyệt nếu mọi người trong khu phố có một chỗ ngồi để chia sẻ, đọc sách cùng nhau trong mùa hè này”, Hoeve nói. Theo bà, những chiếc tủ như vậy nhanh chóng trở thành điểm dừng chân của người qua đường. Có người ghé lại tìm một cuốn sách, có người ngồi xuống đọc vài trang, cũng có người mang những món đồ không còn sử dụng đến đặt vào tủ. Rồi bằng một cách nào đó, chúng lại tìm được chủ nhân mới.

Những tủ sách ven đường ở Amsterdam thường chứa chủ yếu sách tiếng Hà Lan, xen kẽ một số ấn phẩm ngoại văn bằng tiếng Hungary, Pháp hay Anh. Thể loại cũng không cố định: sách thiếu nhi dành cho trẻ từ khoảng 5 tuổi, tiểu thuyết, tạp chí và nhiều cuốn sách cũ mà người đọc trước đã để lại.

Tôi từng tình cờ tìm thấy The Art of Travel của Alain de Botton trong một tủ sách như thế ở khu vực quận West. Đây là cuốn sách chưa được dịch và phát hành tại Việt Nam. Khác với những tác phẩm quen thuộc hơn của de Botton như Luận về yêu hay Proust có thể thay đổi cuộc đời bạn như thế nào?, cuốn sách này mang nhiều suy tưởng về hành trình, địa điểm và cách con người nhìn thế giới.

Cuốn sách ấy khiến tôi nghĩ về những giá trị tưởng như nhỏ bé của việc chia sẻ sách. Khi rời Đan Mạch, tôi từng phải bỏ lại một bộ sách về lịch sử địa phương vì muốn tiết kiệm không gian sống. Đến Amsterdam, việc bắt gặp những tủ sách mở trên đường phố giống một cách khác để tiếp tục giữ mối liên hệ sách.

Hình ảnh ấy cũng gợi nhớ đến một tủ sách màu đỏ trên phố Reviczky ut, ngay phía trước Thư viện Ervin Szabó ở Budapest, Hungary. Đây là một mô hình tủ sách công cộng đặt ngoài trời, thuộc dự án Gutenberg ter, Nyitott Konyvespolc, được chính quyền quận 8 Budapest phối hợp với các tổ chức văn hóa địa phương và hệ thống Thư viện Ervin Szabo triển khai, quản lý.

Từ Amsterdam đến Budapest, những chiếc tủ sách ấy có thể khác nhau về hình dáng, màu sắc hay cách vận hành, nhưng cùng chia sẻ một nguyên tắc đơn giản: Cho đi để nhận lại.

Hơn hết, trong thời đại ebook đã trở nên phổ biến tại châu Âu, những tủ sách ven đường có lẽ không còn giữ vai trò duy nhất là mở rộng cơ hội tiếp cận sách. Giá trị của chúng nằm ở một nơi khác biến việc đọc thành một trải nghiệm có tính cộng đồng.

Giữ một tủ sách là câu chuyện khó hơn

Với Connie Hoeve, dựng một tủ sách có lẽ không khó bằng việc giữ cho nó tồn tại lâu dài. Bà không có ý định nhân rộng mô hình này sang những khu phố khác ở Amsterdam. Lý do khá đơn giản là chiếc tủ nằm ngay nơi bà sống, vì vậy bà có thể nhìn thấy và chăm sóc nó mỗi ngày.

Có hôm, thức ăn thừa bị ai đó bỏ vào tủ. Có người mang đồ cũ đến nhưng xếp đặt lộn xộn. Những lúc như vậy, Hoeve lại đi xuống dọn dẹp, sắp xếp từng món đồ, đưa những cuốn sách về đúng vị trí. Công việc nhỏ nhưng lặp đi lặp lại ấy dần trở thành một phần trong đời sống thường ngày của bà.

Một tủ sách khác tại quận Noord (Amsterdam, Hà Lan) ít được chăm chút hơn.

“Ở những khu phố khác, nếu người dân có nhu cầu, họ cũng có thể tự xây dựng tủ sách của riêng mình. Sẽ thật thú vị nếu thành phố có nhiều hơn một chiếc tủ như thế này. Nhưng ở đây, tôi có thể nhìn và trông coi nó mỗi ngày, đảm bảo rằng không ai vứt thức ăn thừa hay rác vào trong đó”, Hoeve nói.

Câu chuyện của Hoeve cho thấy một bài toán khó hơn: Ai sẽ là người trông nom các tủ sách này?

Ở nhiều thành phố châu Âu, các mô hình chia sẻ được xây dựng trên nền tảng trust-based. Cộng đồng cư dân có niềm tin rằng người sử dụng sẽ tự giác giữ gìn tài sản chung. Những chiếc tủ sách ngoài phố cũng tồn tại nhờ một phần vào nguyên tắc ấy. Người dân lấy sách mà không cần đăng ký, để lại sách mà không cần thông báo, đồng thời được kỳ vọng sẽ không biến không gian chung thành nơi chứa rác.

Nhưng niềm tin không phải lúc nào cũng đủ. Trường hợp của Hoeve cho thấy để một mô hình tưởng như tự vận hành có thể tồn tại. Những người âm thầm đứng phía sau là yếu tố cần thiết. Một chiếc tủ sách mở cửa 24 giờ có thể không cần thủ thư, nhưng vẫn cần một người thỉnh thoảng kiểm tra, lau dọn và sắp xếp lại những gì người khác để lại.

Tại Việt Nam, những mô hình tương tự từng xuất hiện ở TP.HCM. Ở Hà Nội, các tủ sách mở thường được đặt trong quán cà phê. Những không gian này vốn hướng đến người yêu sách, nghệ thuật, người làm việc tự do hoặc tìm kiếm một nơi yên tĩnh. Việc đặt tủ sách trong một không gian có người quản lý giúp chúng dễ được bảo quản hơn, đồng thời hạn chế những tình huống ngoài dự kiến.

Không có mô hình tủ sách nào là hoàn hảo. Một góc sách cho mọi người có thể bắt đầu từ ý nguyện của một cá nhân, nhưng duy trì là câu chuyện khác. Điều đó cần đến sự tự giác của người sử dụng và sự quan tâm của cộng đồng.