Triết gia sắp trở thành ‘vua’ trong các ngành nghề?

10 năm trước, khi cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) mới bắt đầu tăng tốc, sinh viên khối khoa học xã hội và nhân văn thường được khuyên: Nếu muốn dễ tìm việc, nên theo học lập trình. Đến thời điểm này, đó có lẽ không phải lời khuyên đúng đắn.

Theo The Economist, ngày nay, chính các lập trình viên mới là những người lo ngại bị AI thay thế. Lúc này, nếu muốn tăng khả năng bám trụ với công việc, có lẽ họ nên cân nhắc học thêm triết học.

Thời đại công nghệ cần gì từ triết gia?

Đầu năm nay, Ngân hàng Dự trữ Liên bang New York công bố số liệu cho thấy sinh viên tốt nghiệp ngành triết học tại Mỹ có tỷ lệ có việc làm cao hơn cả sinh viên ngành khoa học máy tính. Năm 2024, năm gần nhất có thống kê số liệu này, tỷ lệ thất nghiệp của cử nhân khoa học máy tính là 7%, trong khi con số này ở cử nhân triết học chỉ là 5,1%.

Nhiều sinh viên triết học ưu tú được các công ty AI săn đón từ lúc chưa tốt nghiệp. Theo ông Luciano Floridi, giáo sư triết học tại Đại học Yale (Mỹ), giới học thuật theo đuổi ngành triết cũng đang dịch chuyển công việc sang lĩnh vực AI. Ông Floridi cho biết tình trạng các khoa triết bị các công ty AI “nẫng mất” giảng viên đang là hiện tượng phổ biến.

Tượng Socrates ở Athens, Hy Lạp. Ảnh: Reuters.

Một số phương pháp tư duy mà triết học mang lại cho các công ty AI thực tế đã tồn tại từ thời cổ đại. Chẳng hạn, phương pháp Socrates được thực hành dựa trên việc giả vờ không biết, liên tục đặt câu hỏi để làm rõ khái niệm, phát hiện mâu thuẫn và chỉ ra hệ quả của một lập luận.

Nhiều hệ thống AI hiện nay có xu hướng chiều lòng và chạy theo lập trường của người dùng. Theo ông Jorg Noller, chuyên gia về triết học và AI tại Đại học Ludwig Maximilian Munich (Đức), những mô hình được huấn luyện theo phương pháp Socrates ít tìm cách làm hài lòng người dùng và sẵn sàng theo đuổi sự thật khách quan.

Một khái niệm tư duy khác cũng được các công ty AI quan tâm là "sự vô tri của Socrates". Socrates khẳng định rằng sự khôn ngoan của ông chủ yếu nằm ở việc ý thức được bản thân còn rất nhiều điều chưa biết.

Theo ông Noller, nếu đưa sự khiêm tốn triết học đó vào các mô hình AI, có thể hạn chế tình trạng quá tự tin của AI, đây là khiếm khuyết phổ biến mà ông gọi là "sự non nớt của AI".

Ông Iason Gabriel, triết gia cấp cao của Google DeepMind làm việc tại London (Anh), cho rằng việc áp dụng những tư tưởng và phương pháp triết học giúp AI giảm đáng kể hiện tượng "ảo giác" vốn thường dẫn đến thông tin sai. Ông cũng nhận định rằng triết học là cơ chế rất hiệu quả để cải thiện các chuỗi lập luận của AI.

AI đạo đức đối đầu AI lý trí

Việc đào tạo AI theo định hướng triết học giúp định hình cách AI nhìn nhận thế giới. Triết học hiện được xem là đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường mức độ an toàn và hiệu quả của các mô hình AI. Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận những hành vi đáng lo ngại ở một số mô hình AI, từ việc tìm cách né tránh các tiêu chuẩn giám sát của hệ thống, cho tới ý định tống tiền người sử dụng.

Một trong những phương pháp được các công ty áp dụng để hạn chế hành vi xấu của AI là xây dựng "Hiến pháp AI”. Theo đó, mô hình AI sẽ được phát triển dựa trên bộ nguyên tắc rút ra từ các tác phẩm triết học hoặc những văn bản có giá trị pháp lý và đạo đức.

Anthropic là một trong những công ty công nghệ tiên phong đi theo hướng này. "Hiến pháp AI" của Anthropic kết hợp nhiều nguồn khác nhau, từ các tác phẩm của triết gia Immanuel Kant, điều khoản dịch vụ của Apple cho tới Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền.

Câu hỏi quan trọng hiện nay đối với các công ty AI là họ nên đưa những nguyên tắc nào vào "bản hiến pháp AI”. Hiện các triết gia đầu quân cho các công ty AI thường tập trung vào hai trường phái đạo đức chính.

Trường phái thứ nhất là đạo đức, bổn phận. Được nhiều triết gia theo đuổi, trong đó có triết gia Immanuel Kant, trường phái này đề ra những quy tắc nghiêm ngặt, cấm các hành vi như nói dối, ép buộc hoặc coi con người chỉ là công cụ để đạt được mục đích, ngay cả khi điều đó có thể tạo ra lợi ích lớn.

"Hiến pháp AI" của Anthropic chứa nhiều nguyên tắc theo hướng này. Theo giáo sư Thomas Powers, các nguyên tắc đạo đức, bổn phận giúp hành vi của AI trở nên nhất quán hơn. Các mô hình theo hướng này thường có tính trung thực cao.

Ông Nick Bostrom, triết gia tại Đại học Oxford, cho rằng AI càng trung thực thì càng ít có khả năng đánh lừa người dùng. Giáo sư Luciano Floridi cho rằng các "bản hiến pháp AI" theo trường phái này giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật tốt hơn.

Các bức tượng triết gia Hy Lạp tại tòa nhà Quốc hội Áo. Ảnh: Dreamstime.

Trường phái thứ hai là hệ quả luận. Khác với đạo đức và bổn phận, hệ quả luận đánh giá hành động dựa trên việc cân nhắc giữa lợi ích và tổn hại để lựa chọn phương án tốt nhất.

ChatGPT của OpenAI và Gemini của Google là những mô hình được cho là có xu hướng tiếp cận theo hướng này. Google cho biết các mô hình AI của hãng được thiết kế nhằm tạo ra "lợi ích tổng thể dự kiến lớn hơn đáng kể so với những rủi ro có thể lường trước", đây chính là mục tiêu điển hình của hệ quả luận.

Các thuật toán hệ quả luận cũng đóng vai trò quan trọng trong xe tự lái. Nếu tai nạn là điều không thể tránh khỏi, hệ thống sẽ phải quyết định cách va chạm gây thiệt hại ít nhất.

Ông Chris Gerdes, kỹ sư cấp cao của công ty công nghệ lái xe tự động Waymo (Mỹ), cho biết xu hướng hiện nay là phát triển AI điều khiển xe theo hướng ngày càng coi trọng việc đánh giá hậu quả.

Hệ quả luận cũng giữ vai trò trung tâm trong các hệ thống vũ khí AI. Theo ông Jack Shanahan, cựu Giám đốc Trung tâm Trí tuệ Nhân tạo Liên hợp của quân đội Mỹ, các mục tiêu quân sự do AI đặt ra luôn phải được cân nhắc đi kèm với những nguy cơ, hậu quả có thể xảy tới.

Câu hỏi của thời đại dành riêng cho triết gia

Những câu hỏi nan giải đặt ra trong quá trình xây dựng nguyên tắc cho AI, dù theo trường phái đạo đức, bổn phận hay trường phái hệ quả luận, hiện đều còn rất nhiều. Vấn đề này tạo ra dư địa để các triết gia hoạt động.

Liệu có trường hợp nào nên phá vỡ các nguyên tắc đạo đức, bổn phận không? Con người nên ra quyết định thế nào khi chưa thể dự đoán rõ mức độ hậu quả?

Ông Stefan Heck, triết gia kiêm CEO của Nauto, công ty phát triển hệ thống an toàn AI cho xe tải và phương tiện thương mại, lấy ví dụ về một câu hỏi rất khó trả lời trong quá trình ông xây dựng nguyên tắc cho AI: Về mặt đạo đức, liệu có thể chấp nhận việc ưu tiên cứu người đi bộ trẻ tuổi, hơn là một người lớn tuổi hay không?

Ông Heck dự đoán các vụ kiện tụng liên quan đến đạo đức của AI sẽ ngày càng nhiều trong tương lai, bởi các thuật toán hệ quả luận cho phép chấp nhận tổn hại, nếu tổn hại đó giúp ngăn chặn những tổn hại nghiêm trọng hơn. Nhưng cách nhìn nhận tổn hại giữa các bên thường rất khác nhau.

Hiện tại, nhiều sinh viên triết học ưu tú chưa tốt nghiệp nhưng đã được các công ty công nghệ AI săn đón. Ảnh: Reuters.

Giới quan sát cũng lo ngại hiện tượng mai một năng lực đạo đức của con người. Nếu máy tính ngày càng đưa ra các quyết định mang tính đạo đức thay con người, liệu con người có dần mất đi khả năng tự suy xét, phán đoán để hành động?

Ông Roman Yampolskiy, chuyên gia về lý thuyết AI tại Đại học Louisville (Mỹ), cho rằng chuẩn mực đạo đức biến đổi qua các thời kỳ lịch sử, có sự khác biệt giữa các nền văn hóa, thậm chí có thể bị thao túng vì các mục tiêu chiến lược. Thường chúng ta chỉ có thể nhìn nhận đầy đủ và chính xác một sự việc, khi sự việc đã lùi xa.

Trước những câu hỏi lớn mang tính thời đại đặt trong kỷ nguyên công nghệ AI, những người lao động đang đau đáu về cơ hội việc làm nên lưu ý một điều: Hiện có rất nhiều cơ hội dành cho các triết gia trong lĩnh vực AI. Rất có thể triết học sau quãng thời gian dài bị người trẻ “thất sủng” sẽ sớm trở thành lĩnh vực “sang chảnh” đầy hứa hẹn.