Trầy trật vì chọn ngành theo kỳ vọng của bố mẹ

Học sinh tham dự Future Fest - ngày hội tìm hiểu và khám phá 64 ngành học và nghề nghiệp. Ảnh: Ngọc Bích.

Theo các thông tin nghiên cứu của Gallup, Vietnamworks, McKinsey, PWC và nhiều tổ chức khác, mỗi năm có hơn 1 triệu học sinh tốt nghiệp THPT. Trong đó, 80% mong muốn bước vào đại học, nhưng chỉ 50% thực sự nhập học.

Thống kê cũng cho thấy 50% học sinh THPT cảm thấy lựa chọn ngành học chưa đúng hoặc chưa phù hợp với định hướng nghề nghiệp tương lai; 36% sinh viên mong muốn được chọn lại ngành học khác. Trong khi đó, 70% lao động trẻ chưa hiểu rõ các kỹ năng cần thiết cho công việc.

Đáng chú ý, báo cáo của Gallup chỉ ra 75% sinh viên không cảm thấy được định hướng nghề nghiệp đầy đủ và không được kết nối với chuyên gia hướng nghiệp.

Phần lớn học sinh chọn ngành học theo cảm tính

Trao đổi với Tri Thức - Znews tại sự kiện Future Fest, diễn ra trong hai ngày 24-25/4 tại Hà Nội, PGS.TS Nguyễn Hữu Cương, Hiệu trưởng trường Đại học Phương Đông, bày tỏ lo ngại trước thực trạng trên.

Theo ông Cương, những năm gần đây, các nhà trường đều nỗ lực đẩy mạnh định hướng nghề nghiệp. Tuy nhiên, thực tế vẫn còn nhiều sinh viên học xong năm thứ nhất mới nhận ra không phù hợp, phải nghỉ học để bắt đầu lại.

Hiện nay, theo quy định, tỷ lệ nghỉ học năm thứ nhất của các trường không vượt quá 15%. Điều này đồng nghĩa có khoảng 15% sinh viên thay đổi nghề nghiệp sau năm đầu tiên. "Đó là sự lãng phí rất lớn về tiền bạc và đặc biệt là thời gian", ông Cương nhận định.

Nguyên nhân chủ yếu là định hướng nghề nghiệp chưa tốt. Học sinh chỉ tiếp nhận một chiều qua thông tin mà các trường cung cấp, chứ chưa hiểu bản chất ngành nghề. Khảo sát của Tập đoàn Giáo dục Văn Lang với hơn 10.000 học sinh lớp 12 chỉ ra phần lớn các em lựa chọn ngành học theo cảm tính hoặc thông tin hạn chế.

Bên cạnh đó, việc định hướng của gia đình cũng là một nguyên nhân. Hiệu trưởng Đại học Phương Đông chỉ ra hiện nay, nhiều gia đình hay thậm chí cả dòng họ quyết định ngành học thay con. Nhà trường từng phải trao đổi, thuyết phục phụ huynh để họ cho con theo đuổi đam mê thay vì ép buộc theo truyền thống gia đình.

PGS.TS Nguyễn Hữu Cương, Hiệu trưởng trường Đại học Phương Đông. Ảnh: Ngọc Bích.

Bà Đặng Thị Ngọc Dung, tiến sĩ từ Viện Karolinska, Thụy Điển, cũng cho rằng những mong muốn và áp lực từ phía cha mẹ có thể ảnh hưởng nặng nề lên ước mơ thực sự của các em.

Trong quá trình giảng dạy tại Đại học Y Hà Nội, bà Dung từng gặp trường hợp sinh viên liên tục trượt môn từ năm nhất đến năm tư, nợ tới 5 môn chuyên ngành.

Khi được hỏi, sinh viên này bật khóc và thừa nhận không thích học Y mà muốn làm nhà văn, nhưng bị gia đình ép theo ngành. Áp lực khiến bạn suy kiệt cả thể chất lẫn tinh thần.

"Những năm tháng tuổi trẻ lẽ ra phải được hạnh phúc thì em ấy lại sống trong khổ sở và vật vã với một ngành học không thuộc về mình", bà Dung chia sẻ.

Bà Đặng Thị Ngọc Dung, tiến sĩ từ Viện Karolinska, Thụy Điển. Ảnh: Ngọc Bích.

Chọn nghề bằng dữ liệu và trải nghiệm

Đưa ra lời khuyên về định hướng nghề nghiệp, bà Nguyễn Thị Liên, Giám đốc Chiến lược và Chuyển đổi tại Viindoo, cho rằng thay vì chọn ngành dựa trên cảm tính, lời khuyên của cha mẹ hay các xu hướng trên mạng xã hội, người học cần có cách tiếp cận khoa học hơn.

Các em có thể lên các mạng lưới nghề nghiệp như LinkedIn để xem mô tả công việc, yêu cầu tuyển dụng và mức lương thực tế. Bên cạnh đó, học sinh cần đặt câu hỏi về khả năng ngành nghề đó trong 5 năm tới và so sánh các yếu tố về môi trường làm việc, cơ hội thăng tiến.

Về phía gia đình, PGS.TS Đặng Thị Ngọc Dung khuyên thay vì áp đặt, cha mẹ nên đầu tư niềm tin cho con cái và trở thành người đồng hành. Họ đóng vai trò hỗ trợ con cái kiểm chứng năng lực và sở thích thông qua các trải nghiệm công việc thực tế.

Việc này giúp các em tự đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu: Hoặc là dấn thân một cách tự nguyện, hoặc là chọn một hướng đi khác phù hợp hơn nếu cảm thấy không hạnh phúc với môi trường đó.

Với những sinh viên đã chọn sai ngành, PGS.TS Nguyễn Hữu Cương cho rằng nhà trường cần tư vấn kịp thời, đặc biệt là vai trò của giảng viên chủ nhiệm. Những dấu hiệu như không hứng thú, thấy việc học quá khó cần được nhận diện sớm. Nếu phát hiện không phù hợp, các em cần điều chỉnh ngay.

"Quan trọng là các em phải mạnh dạn thay đổi, mạnh dạn trao đổi với giảng viên viên và gia đình", ông Cương nói.