Năm 1849, trên các trang La Voix du peuple, một ấn phẩm mang tính xã hội chủ nghĩa, đã diễn ra cuộc tranh luận giữa hai nghị sĩ Quốc hội Pháp. Một bên là Pierre-Joseph Proudhon, người tự xưng là một nhà vô trị, ngày nay được biết đến nhiều nhất với tuyên bố “sở hữu là trộm cắp”, và là cây bút thường xuyên của La Voix.

Bên kia là Frederic Bastiat, một người cổ xúy thương mại tự do và là tác giả của nhiều tập luận chiến chính trị. Bastiat nổi tiếng với những câu chuyện ngụ ngôn kinh tế châm biếm.

Ông lên tiếng phản đối những can thiệp kém hiệu quả của nhà nước, chẳng hạn trong “Bản kiến nghị của những người làm nến”, những người làm nến yêu cầu ban hành một đạo luật buộc mọi người phải kéo rèm và cửa chớp để ngăn ánh sáng mặt trời lọt vào nhà, nhờ đó có thể bán được nhiều nến hơn.

Chủ đề được tranh luận là tính chính đáng của tiền lãi. Proudhon nhìn nhận vấn đề này theo góc nhìn truyền thống. Nhà vô trị này cho rằng lãi là biểu hiện của “cho vay lấy lãi và cướp bóc”. Cho vay lấy lãi là một sự trao đổi bất bình đẳng, trong đó người cho vay vì không mất đi phần vốn đã cho vay nên không có quyền đòi nhận lại khoản tiền lớn hơn phần vốn ấy.

Tiền lãi là “phần thưởng cho sự lười biếng, [và là] căn nguyên của cả bất bình đẳng lẫn nghèo đói”. Tóm lại, Proudhon tiếp tục khẳng định câu tuyên ngôn nổi tiếng của mình, với một chút điều chỉnh, “Tôi gọi tiền lãi là TRỘM CẮP!”

Lãi suất tác động trực tiếp đến chi phí vay vốn, nợ nần, đầu tư, việc làm và bất bình đẳng, nhưng vai trò của nó trong nền kinh tế vẫn luôn gây nhiều tranh luận.

Đó vẫn chưa phải là hết. Proudhon còn phàn nàn rằng tiền lãi còn khiến nợ nần phình to theo thời gian, đến mức cuối cùng khoản vay có thể lớn hơn một khối vàng có kích thước bằng Trái đất. ɨeo ông, việc tính lãi cho các khoản vay làm chậm lưu thông tiền tệ, gây “trì trệ trong kinh doanh và dẫn đến nạn thất nghiệp trong công nghiệp, cảnh khốn đốn trong nông nghiệp và gia tăng nguy cơ phá sản cận kề”.

Tiền lãi thúc đẩy đối kháng giai cấp và kìm hãm tiêu dùng bằng cách đẩy giá hàng hóa lên cao. Proudhon cho rằng trong một xã hội tư bản, người lao động không đủ khả năng mua những đồ vật do chính tay mình làm ra. “Tiền lãi giống như con dao hai lưỡi,” Proudhon kết luận, “nó giết chết bạn, bất kể nó chạm vào bạn bằng lưỡi nào.”

Lời chỉ trích của Proudhon không mới mẻ. Nó có nguồn gốc từ xa xưa. Ông trích một từ trong tiếng Do Thái, neschek, có nghĩa là lãi, nghĩa gốc chỉ vết cắn của loài rắn.

Luận điệu của Proudhon rất khoa trương và lặp đi lặp lại, và những phân tích về kinh tế của ông thì không được sâu sắc. Trong cuốn History of Economic Analysis (Lịch sử của những phân tích kinh tế), Joseph Schumpeter than phiền rằng Proudhon hoàn toàn không có năng lực phân tích.

Dù vậy, Proudhon vẫn có một số đề xuất nguyên bản. Ông muốn quốc hữu hóa Ngân hàng Pháp, mở rộng nguồn cung tiền và giảm lãi suất xuống gần bằng 0. Ngân hàng Nhân dân của ông sẽ chỉ thu nửa phần trăm để trang trải chi phí. Vàng sẽ được thay thế bằng tiền giấy.

Ngoài ra, Proudhon cũng đề xuất đánh thuế đối với tiền vốn (tương đương với lãi suất âm). Ông cho rằng việc giảm lãi “sẽ ngay lập tức tạo ra những kết quả không thể đo đếm trên khắp Cộng hòa Pháp và cả châu Âu”.

Sẽ không còn nợ nần, tình trạng mất khả năng thanh toán và phá sản sẽ giảm, tiêu dùng tăng lên và người lao động sẽ được bảo đảm việc làm. Một khi tầng lớp cho vay không còn thu tiền lãi nữa, thu nhập của người lao động sẽ tăng lên.