Thư viện Nhật Bản 'lột xác'

Một số thư viện tại Nhật Bản được phát triển thành không gian cộng đồng, kết hợp quán cà phê, khu vui chơi. Ảnh: Yomiuri Shimbun.

Tại một thư viện ở Tokyo (Nhật Bản), học sinh có thể chơi bài, trò chuyện với bạn bè và sử dụng máy in 3D. Ở nơi khác, người qua đường có thể nhận miễn phí một truyện ngắn từ chiếc máy phát giấy tự động. Còn với những người sống xa thư viện, sách điện tử cho phép họ đọc qua điện thoại hoặc máy tính bất cứ lúc nào.

Những mô hình là một phần trong nỗ lực đưa sách vào đời sống bằng nhiều cách khác nhau của Nhật Bản. Theo Yomiuri Shimbun và Asahi Shimbun, quốc gia này đang đồng thời đổi mới thư viện, hỗ trợ các hiệu sách truyền thống và mở rộng hạ tầng đọc sách điện tử. Dù vậy, số lượt mượn sách tại thư viện công cộng vẫn đi xuống.

Đến thư viện không chỉ để đọc sách

Theo Yomiuri Shimbun, thư viện Umegaoka ở quận Setagaya, Tokyo (Nhật Bản), được cải tạo thành không gian đa chức năng, với quán cà phê, phòng chơi trò chơi và khu vực sáng tạo sử dụng máy in 3D, máy cắt laser.

Sau cải tạo, thư viện đón khoảng 60.000 lượt khách/tháng, trong khi số người đăng ký tăng gấp đôi, lên khoảng 16.000. Khoảng 350 người, chủ yếu là học sinh tiểu học, sử dụng thiết bị sáng tạo tại đây mỗi tháng. Cuối tuần, thư viện phải phát số thứ tự vì nhu cầu cao.

Giám đốc thư viện Kayoko Furuse cho biết cơ sở muốn thu hút những người trẻ vốn ít đến thư viện bằng cách tạo ra một nơi có nhiều hoạt động ngoài đọc sách.

Thư viện Musashino Place, cũng ở Tokyo, là một mô hình tiêu biểu khác. Theo Yomiuri Shimbun, cơ sở này kết hợp thư viện với các không gian dành cho trẻ em, studio, bàn bóng bàn và tường leo núi. Trong 12 tháng gần nhất, ở đây đón khoảng 1,72 triệu lượt khách, cao hơn gấp đôi mức 800.000 lượt dự kiến ban đầu.

Thư viện Umegaoka ở Tokyo mở rộng không gian trải nghiệm với phòng sinh hoạt chung, trò chơi bài và thiết bị in 3D. Ảnh: Yomiuri Shimbun.

Một số thư viện khác tổ chức thi karaoke, hoạt động vẽ tranh, trải nghiệm thể thao điện tử và hội thảo phòng ngừa sa sút trí tuệ. Tại các địa phương, thư viện còn được kết hợp với cơ sở chăm sóc trẻ em và trung tâm văn hóa để tăng tiện ích, tạo thêm điểm gặp gỡ cho cộng đồng.

Bên cạnh đổi mới không gian, Nhật Bản tìm cách đưa văn học đến với công chúng qua những hình thức ít quen thuộc hơn. Tờ Yomiuri Shimbun từng giới thiệu máy phát tiểu thuyết đầu tiên của nước này, được lắp đặt tại Bảo tàng Văn học Setagaya.

Người dùng chọn một trong ba nút trên màn hình để nhận miễn phí một truyện ngắn hoặc đoạn trích in trên dải giấy dài giống hóa đơn. Thiết bị do công ty bán buôn sách Tohan phát triển với sự hỗ trợ của Cơ quan Văn hóa Nhật Bản. Nội dung ngắn gọn, có thể đọc trong vài phút và được thiết kế gắn với địa điểm đặt máy.

Trong khi đó, chính phủ cũng tìm cách bảo vệ hệ thống hiệu sách truyền thống. Theo Yomiuri Shimbun, số hiệu sách tại Nhật Bản còn khoảng 10.400, bằng một nửa so với hơn 20 năm trước. Chính phủ đề xuất hỗ trợ các cửa hàng sử dụng công nghệ số để quản lý tồn kho và phân phối sách hiệu quả hơn trong bối cảnh mỗi năm ngành xuất bản "xứ sở mặt trời mọc" có khoảng 65.000 đầu sách mới và tỷ lệ sách mới bị trả về nhà xuất bản vào khoảng 30%.

Bài toán phát triển sách điện tử

Một hướng khác là phát triển thư viện điện tử. Theo Asahi Shimbun, số địa phương cung cấp dịch vụ mượn sách điện tử ở Nhật Bản tăng từ 90 năm 2020 lên 613 vào tháng 7 năm nay, gần gấp 7 lần. Khoảng 70,5% dân số Nhật Bản có thể tiếp cận dịch vụ này.

Người dân đã đăng ký có thể mượn sách qua điện thoại hoặc máy tính bất cứ lúc nào. Đáng chú ý, 44 thị trấn và làng triển khai thư viện điện tử dù chưa từng có thư viện vật lý. Điều này giúp người dân tiếp cận sách mà không cần di chuyển đến một cơ sở cụ thể.

Tuy nhiên, mở rộng dịch vụ số cũng đặt ra bài toán chi phí. Asahi Shimbun dẫn thông tin từ Hiệp hội Thư viện Nhật Bản cho biết số sách in mới được bổ sung vào các thư viện giảm từ hơn 16,3 triệu cuốn năm 2015 xuống dưới 13 triệu cuốn năm 2025. Trong khi đó, chi phí cho một đầu sách điện tử thường cao gấp 2-3 lần sách in, còn giấy phép sử dụng có thể giới hạn số lượt mượn hoặc thời hạn.

Máy bán truyện tự động tại Bảo tàng Văn học Setagaya, Tokyo, phát miễn phí những đoạn truyện ngắn in trên giấy dài như hóa đơn. Ảnh: Yomiuri Shimbun.

Quan trọng hơn, số người đến thư viện không phản ánh trực tiếp số người đọc sách. Theo Yomiuri Shimbun, lượng tài liệu được mượn tại các thư viện công cộng Nhật Bản trong năm 2024 đạt khoảng 607,47 triệu lượt, giảm khoảng 16 triệu lượt so với năm trước. Đây là năm thứ hai liên tiếp chỉ số này đi xuống.

Lý giải về xu hướng này, Kosuke Okabe, giám đốc điều hành Hiệp hội Thư viện Nhật Bản, cho rằng: “Giờ đây, bất kỳ ai cũng có thể tra cứu thông tin trực tuyến bằng điện thoại thông minh”.

Masaru Itoga, giáo sư danh dự chuyên ngành quản lý thư viện tại Đại học Keio (Nhật Bản), nhận định: “Khi mọi người dành ít thời gian hơn cho việc đọc, bước đầu tiên là khuyến khích họ đến thư viện. Trong thời gian tới, chúng ta cũng cần tìm cách khuyến khích họ cầm sách lên đọc”.

Thách thức của Nhật Bản không chỉ là duy trì hiệu sách, mở rộng thư viện hay đưa sách lên nền tảng số, mà còn là tìm cách biến cơ hội tiếp cận thành nhu cầu đọc tự nguyện và bền vững.