Thử thách đọc sách giữa thời đại số

Tiểu thuyết đang dần mất đi vị trí trong đời sống của nhiều người. Vào đầu những năm 1990, hơn 60% người trưởng thành ở Mỹ đọc ít nhất một cuốn sách mỗi năm. Ngày nay, tỷ lệ này đã giảm xuống dưới 50%, theo CNN.

Nhiều người cho rằng nguyên nhân chính là cuộc sống ngày càng bận rộn, khiến họ không còn đủ thời gian để đọc sách. Tuy nhiên, một thực tế đáng chú ý là thời gian dành cho các thiết bị điện tử có thể còn nhiều hơn thời gian cần thiết để đọc sách. Theo ứng dụng đọc sách Swiftread, một độc giả trung bình chỉ cần khoảng 1,3 giờ mỗi ngày để đọc 45 trang.

Trong khi đó, những thống kê về thời gian sử dụng điện thoại thường cho thấy nhiều người dành hàng giờ mỗi ngày để lướt mạng xã hội, xem tin tức hoặc chuyển đổi giữa các ứng dụng.

Tìm lại thú vui thoát ly thực tại

Trước khi điện thoại thông minh trở nên phổ biến, những khoảng thời gian trống trong ngày thường được dành cho việc đọc sách. Ngày nay, những khoảng thời gian ấy thường được lấp đầy bằng việc kiểm tra mạng xã hội, đọc tin tức hoặc cập nhật các thông báo trên điện thoại.

Thói quen liên tục chuyển đổi giữa các nền tảng trực tuyến khiến nhiều người khó tập trung vào một hoạt động trong thời gian dài.

Cuộc sống bận rộn thường được coi là rào cản lớn nhất khiến nhiều người bỏ quên thói quen đọc. Ảnh: CNN.

Trong khi đó, đọc một cuốn tiểu thuyết đòi hỏi sự tập trung liên tục. Độc giả cần theo dõi diễn biến câu chuyện, ghi nhớ nhân vật và kết nối các chi tiết để hiểu được nội dung. Quá trình này không thể diễn ra trong vài giây như khi lướt qua một bài đăng trên mạng xã hội.

Dù vậy, việc tìm lại thói quen đọc sách không nhất thiết phải bắt đầu bằng những mục tiêu lớn. Thay vì lập tức mở điện thoại mỗi khi có vài phút rảnh, mang theo một cuốn sách cũng là cách đơn giản để tận dụng khoảng thời gian đó.

Một cách khác để tạo động lực là tham gia những thử thách đọc sách gắn với các sự kiện văn học. Giải Booker, một trong những giải thưởng danh giá dành cho tiểu thuyết viết bằng tiếng Anh, thường công bố danh sách rút gọn gồm sáu tác phẩm nổi bật trước khi trao giải. Việc đặt mục tiêu đọc hết sáu cuốn sách trong danh sách này có thể trở thành một thử thách thú vị, giúp người đọc có thêm lý do để dành thời gian cho văn học.

Thói quen khó bỏ

Tuy nhiên, thay đổi thói quen không phải việc dễ dàng. Ngay cả khi đã chủ động dành thời gian đọc sách, nhiều người vẫn khó tránh khỏi cảm giác muốn kiểm tra điện thoại. Có những ngày việc đọc diễn ra khá thuận lợi, nhưng cũng có lúc người đọc chỉ muốn nằm xem các chương trình trực tuyến hoặc lướt mạng xã hội để giết thời gian.

Khi việc đọc bị biến thành một chỉ tiêu phải hoàn thành, áp lực lại càng tăng. Mục tiêu đọc 45 trang mỗi ngày có thể nhanh chóng trở thành gánh nặng nếu một ngày bận rộn khiến người đọc không thể mở sách. Thay vì tận hưởng câu chuyện, họ bắt đầu tính toán số trang cần đọc bù và lo lắng về tiến độ.

Thói quen kiểm tra thông báo điện thoại làm gián đoạn trải nghiệm đọc sâu. Ảnh: Reuters.

Đây cũng là nghịch lý của đời sống hiện đại: con người tìm cách tối ưu hóa mọi hoạt động, kể cả những thú vui vốn không cần phải đo đếm. Số trang đã đọc, số cuốn sách hoàn thành hay số ngày duy trì thói quen liên tiếp có thể trở thành những thước đo mới. Khi đó, đọc sách không còn là khoảng thời gian thư giãn mà tiếp tục bị cuốn vào cuộc chạy đua năng suất.

“Phục hồi khả năng tập trung”

Sự suy giảm thói quen đọc sách đang trở thành mối quan tâm tại nhiều quốc gia. Ở Singapore, một chiến dịch của chính phủ nhằm chống lại tình trạng “brain rot” - thuật ngữ chỉ sự suy giảm khả năng tư duy do tiếp xúc quá nhiều với nội dung trực tuyến chất lượng thấp - khuyến khích người dân đọc sách 15 phút mỗi ngày. Người tham gia có thể nhận khoản thưởng khoảng 0,8 USD nếu duy trì thói quen này trong 50 ngày.

Bên cạnh đó, Hội đồng Thư viện Quốc gia Singapore tổ chức các buổi tọa đàm về tác động của công nghệ đối với khả năng tập trung. Trong một buổi thảo luận, nhà thần kinh học Richard Cytowic, người chỉ kiểm tra email hai lần mỗi ngày, cảnh báo rằng con người thực chất không thể làm nhiều việc cùng lúc như thường nghĩ.

Nhằm ngăn chặn tình trạng suy giảm khả năng tư duy, chính phủ Singapore đã khởi động một chiến dịch mới. Ảnh: New York Times. Ảnh: New York Times.

Theo ông, não bộ chỉ liên tục chuyển đổi giữa các hoạt động trong thời gian ngắn. Mỗi lần chuyển đổi đều tiêu tốn thời gian, năng lượng và sự tập trung. Khi đang làm một công việc phức tạp nhưng bị gián đoạn bởi thông báo điện thoại, con người cần thêm thời gian để quay lại mạch suy nghĩ ban đầu.

Cytowic gọi hệ quả này là “dư âm chú ý”. Những gián đoạn liên tục khiến một phần sự chú ý vẫn bị giữ lại ở hoạt động trước đó, ngay cả khi con người đã chuyển sang công việc khác. Vì vậy, việc thường xuyên kiểm tra điện thoại hoặc chuyển qua lại giữa các ứng dụng có thể khiến khả năng tập trung sâu ngày càng khó duy trì.

Theo ông, “đọc sâu buộc bộ não phải làm điều mà việc lướt nội dung không ngừng nghỉ luôn cản trở: tập trung vào một điều đủ lâu để ý nghĩa dần được hình thành”.

Trong cuốn Your Stone Age Brain in the Screen Age, Cytowic cũng nhấn mạnh khả năng chủ động kiểm soát nhịp độ khi đọc. Độc giả có thể dừng lại, đọc lại một đoạn, suy ngẫm hoặc hình dung khung cảnh trong câu chuyện. Không giống những nội dung trực tuyến liên tục tự động chuyển tiếp, việc đọc sách cho phép mỗi người quyết định khi nào bắt đầu, dừng lại và tiếp tục.

Ông nhận định: “Đọc sách không chỉ đơn thuần là cách thoát khỏi những phiền nhiễu xung quanh. Đó còn là quá trình phục hồi khả năng tập trung, vốn đã bị rèn luyện theo hướng luôn chờ đợi hết sự gián đoạn này đến sự gián đoạn khác”.