Thói quen đang mất dần ở trẻ

Đọc sách giúp trẻ học tập hiệu quả hơn, mở rộng cách nhìn, cách hiểu. Ảnh minh họa: Phương Lâm.

Đọc sách cho phép trẻ em sống trong một thế giới rực rỡ, xung quanh là tiên nữ, chú lùn và những loài động vật biết nói. Nhưng giá trị của việc đọc vì niềm vui không chỉ nằm ở đó.

Hoạt động này còn giúp trẻ học tập hiệu quả hơn, mở rộng cách nhìn, cách hiểu và cách tương tác với thế giới. Đây cũng là cầu nối giúp trẻ nuôi dưỡng trí tưởng tượng, lòng trắc ẩn với chính mình và người khác.

Thế nhưng, ngày càng ít trẻ đọc sách chỉ vì yêu thích. Theo khảo sát giáo dục quốc gia tại Mỹ, trong năm 2025, chỉ 37% trẻ 9 tuổi và 14% trẻ 13 tuổi duy trì thói quen đọc sách để giải trí mỗi ngày. Khi bước vào bậc THCS, trung bình cứ 7 học sinh thì chỉ 1 em giữ được thói quen này.

Dữ liệu từ Trung tâm Thống kê giáo dục quốc gia Mỹ cũng ghi nhận tình trạng tương tự. Năm 2023, ở nhóm 13 tuổi, tỷ lệ đọc để giải trí mỗi ngày chỉ còn 14%, trong khi con số này từng đạt 27% vào năm 2012. Ở nhóm nhỏ tuổi hơn (9 tuổi), tỷ lệ này cũng giảm từ 53% xuống 39%.

Xu hướng này đang xuất hiện song song với một mối lo ngại khác - điểm đọc hiểu không cải thiện, đặc biệt là ở lứa tuổi thiếu niên. Dưới góc nhìn của các chuyên gia giáo dục, đây không phải là hai vấn đề tách biệt, mà có tác động trực tiếp.

Đọc sách không đơn thuần là cho vui

Ngoài giờ học ở trường, mỗi năm, một đứa trẻ có thể đọc từ 100.000 từ đến 10 triệu từ đối với những trẻ mê đọc. Khoảng cách này giải thích việc vì sao vốn từ của nhiều đứa trẻ lại phát triển vượt trội.

Theo các chuyên gia, trẻ em tiếp thu từ ngữ cảnh và lặp đi lặp lại qua hàng nghìn trang sách. Ví dụ, dù không ai giải thích nghĩa, một đứa trẻ 2 tuổi có thể dùng chính xác từ “cầu cạn” vì bắt gặp từ này sau khi đọc một cuốn sách về tàu hỏa.

Bên cạnh vốn từ, các nghiên cứu chỉ ra rằng những trẻ duy trì thói quen đọc sách từ nhỏ thường đạt điểm cao hơn trong các bài kiểm tra về ghi nhớ, phát triển ngôn ngữ và khả năng tập trung.

Những đứa trẻ này thường trưởng thành trong các gia đình coi trọng việc đọc: Bố mẹ đọc sách cho con nghe từ bé, tủ sách gia đình luôn thay đổi theo độ tuổi và việc đọc sách cùng nhau trở thành thói quen.

Giá trị lớn nhất của việc đọc sách nằm ở khả năng nuôi dưỡng trí tuệ cảm xúc. Ảnh: Pexels.

Đọc sách cũng là cách học đồng cảm

Bên cạnh điểm số, giá trị lớn nhất của việc đọc sách nằm ở khả năng nuôi dưỡng trí tuệ cảm xúc. Sự đồng cảm không tự nhiên xuất hiện theo tuổi tác, nó cần được rèn luyện. Đọc sách vì yêu thích chính là phương pháp rèn luyện tốt nhất.

Với trẻ nhỏ, những lần ngồi trong lòng cha mẹ để nghe đọc sách là một trong những môi trường đầu tiên giúp các em thực hành sự đồng cảm.

Khi chìm đắm vào một cuốn sách, trẻ học cách kết nối cảm xúc với các nhân vật, biết yêu mến hoặc bất bình với hành vi của họ. Quan trọng hơn, việc sống cùng góc nhìn của nhân vật giúp trẻ hiểu vì sao người khác lại hành động như vậy.

Trải nghiệm này theo trẻ đến lúc trưởng thành, định hình cách các em cư xử văn minh và tử tế với những người xung quanh.

Thay đổi từ nhà trường và gia đình

Nhiều năm qua, các trường học tại Mỹ đã đầu tư mạnh vào kỹ năng đọc cơ bản như đánh vần hay ghép âm. Đây là bước đi cần thiết để xây dựng nền tảng. Nhưng vô tình, việc này khiến không gian dành cho đọc độc lập và đọc để giải trí bị thu hẹp.

Năm 2024, một nhà nghiên cứu giáo dục từng hỏi một học sinh lớp 2 xem hoạt động đọc trên lớp có giúp em đọc tốt hơn không. Cậu bé hồn nhiên đáp: "Không ạ, vì nó vui mà".

Câu trả lời cho thấy ngay từ nhỏ, trẻ đã nhận ra rằng ở trường, “niềm vui” và “việc học” được xem như hai thứ khác nhau. Đây là hệ quả khi nhà trường vô tình tách rời chất lượng dạy học với sự hứng thú của học sinh.

Tất nhiên, theo các chuyên gia, nhà trường vẫn cần duy trì các tiết luyện đọc nền tảng để trẻ nhận diện mặt chữ và âm tiết. Nhưng song song đó, hãy để trẻ tự chọn cuốn sách mình thích hoặc đọc lại tác phẩm quen thuộc.

Sự thay đổi này cũng cần bắt đầu từ gia đình. Một đứa trẻ lớn lên trong không gian có sẵn sách, thấy bố mẹ và anh chị em cùng đọc sách để giải trí sẽ nhìn nhận việc đọc như một niềm vui tự nhiên, thay vì một nhiệm vụ bắt buộc.

Niềm yêu thích đọc sách từ nhỏ sẽ theo trẻ đến khi trưởng thành. Một cậu bé 2 tuổi từng tự học từ khó qua sách tàu hỏa, đến năm 18 tuổi vẫn duy trì thói quen đọc sách mỗi ngày với các bộ truyện yêu thích. Thể loại sách có thể thay đổi theo thời gian, nhưng cảm giác hứng khởi khi đắm chìm vào một câu chuyện thì luôn trọn vẹn.