Thấu hiểu sự thay đổi trong tư duy kinh tế Việt Nam thời kỳ Đổi mới

Trước Đổi mới 1986, nền kinh tế Việt Nam không chỉ trải qua khủng hoảng kéo dài, mà còn âm thầm diễn ra những chuyển động quan trọng trong tư duy và thực tiễn quản lý. Đó là một giai đoạn nhiều thử nghiệm, tranh luận và lựa chọn khó khăn, khi những “phá rào” từ cơ sở và những tìm tòi trong tư duy chính sách cùng song hành, tạo nên tiền đề cho bước ngoặt lịch sử sau này.

“Phá rào” trong kinh tế vào đêm trước Đổi mới và Tư duy kinh tế Việt Nam 1975-1989 của nhà kinh tế học và sử gia kinh tế Đặng Phong là hai công trình bổ sung cho nhau, giúp người đọc nhìn lại toàn cảnh quá trình ấy: một bên đi sâu vào những hành động cụ thể từ thực tiễn, một bên lý giải sự chuyển biến trong tư duy kinh tế ở tầm vĩ mô để từ đó hiểu rõ hơn con đường Việt Nam đã đi qua.

Cuốn "'Phá rào' trong kinh tế vào đêm trước Đổi mới" và "Tư duy kinh tế Việt Nam 1975-1989" của nhà kinh tế học và sử gia kinh tế Đặng Phong. Ảnh: Omega+.

“Phá rào” trong kinh tế vào đêm trước Đổi mới của Đặng Phong dày hơn 500 trang sách. Nhà sử học kinh tế lần lượt trình bày khoảng hai chục “điển cứu” tiêu biểu cho các mũi đột phá trong nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, phân phối, ngoại thương và quản lý doanh nghiệp.

Đó là những câu chuyện có thật về các hợp tác xã dám khoán hộ, các nhà máy dám tự hạch toán, các địa phương dám mở luồng, giao thương vượt quy định; những con người cụ thể, trong hoàn cảnh cụ thể, buộc phải đi tìm lối thoát cho sản xuất và đời sống dân sinh. Họ đã hành động, chấp nhận rủi ro, thậm chí chịu kỷ luật, để mở ra những “khe sáng” đầu tiên cho nền kinh tế.

Điều làm nên giá trị đặc biệt của cuốn sách là cách tác giả dựng lại không khí của thời kỳ “tiền đổi mới”. Tác giả không ca ngợi hay phê phán; ông cho thấy rằng đổi mới không xuất hiện trong một ngày, càng không bắt đầu từ một nghị quyết duy nhất, mà được hình thành từ hàng nghìn thử nghiệm âm thầm, từ sự sáng tạo và kiên nhẫn của cơ sở. Các “phá rào” ấy - dù nhỏ bé, tự phát hay nhiều khi trái cơ chế - lại chính là nền móng làm thay đổi tư duy quản lý, mở đường cho chính sách mở cửa sau này.

Tư duy kinh tế Việt Nam 1975-1989 cũng mở ra một hành trình kéo dài 14 năm, từ sau ngày đất nước thống nhất đến những bước đầu của công cuộc Đổi mới.

Trong cuốn sách này, tác giả đi sâu vào sự hình thành và biến đổi của tư duy kinh tế. Tác giả dựng lại bức tranh chi tiết về những tranh luận trong nội bộ giới hoạch định chính sách, những va chạm giữa thực tiễn và hệ tư tưởng, những thách thức xuất phát từ nhu cầu đời sống và năng lực sản xuất. Từng bước, ông cho thấy vì sao tư duy cũ dần bộc lộ hạn chế, và vì sao các tìm tòi, thử nghiệm từ cơ sở, từ doanh nghiệp, từ các nhóm chuyên gia lại tạo thành áp lực buộc hệ thống phải thay đổi.

Cuốn sách đặc biệt giá trị ở việc tái hiện các “điểm nút” tư duy: cơ chế giá - lương - tiền năm 1985; khoán sản phẩm trong nông nghiệp; hạch toán trong công nghiệp; cải cách lưu thông, phân phối; mở cửa ngoại thương; các mô hình thử nghiệm ở địa phương; vai trò của các chuyên gia kinh tế và các trung tâm nghiên cứu trong giai đoạn này.

Cuốn sách day hơn 470 trang được chia làm 3 chương, gồm Giai đoạn 1975-1979; Giai đoạn 1979 - 1986; Giai đoạn 1986 - 1989.