Tranh minh họa 12 con giáp của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm. Ảnh: Tạp chí Mỹ thuật .

Trong 12 con giáp, một số con vật có sự khác biệt giữa các quốc gia. Sửu ở nhiều nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên hay Thái Lan gắn với con bò, trong khi Mão thường là con thỏ. Riêng tại Việt Nam, Mão là con mèo. Tuy vậy, có một điểm gần như thống nhất là chuột luôn xuất hiện và đứng đầu 12 con giáp.

Điều này khiến không ít người đặt câu hỏi. So với sự uy phong của rồng, sức mạnh của hổ hay sự hữu ích, gần gũi của trâu, ngựa, dê, gà, chó và heo, chuột vốn không phải loài vật được đánh giá cao. Trong đời sống, chuột còn thường gắn với việc phá hoại lương thực, mùa màng và đồ dùng.

Theo nhà nghiên cứu Dương Thành Truyền trong Tình ca tiếng nước ta , có nhiều cách giải thích về việc chuột đứng đầu 12 con giáp.

Một cách lý giải phổ biến gắn 12 con giáp với quy luật hoạt động của các con vật trong 24 giờ. Theo đó, giờ Tý, từ 23h đến 1h, được cho là thời điểm chuột hoạt động mạnh. Các khung giờ tiếp theo lần lượt gắn với những đặc điểm sinh hoạt của trâu, hổ, mèo, rắn, ngựa, dê, khỉ, gà, chó và heo.

Vì giờ Tý nằm ở thời điểm chuyển từ đêm sang ngày mới, chuột được đặt ở vị trí đầu tiên trong vòng 12 địa chi.

Nhà nghiên cứu Dương Thành Truyền cũng dẫn một cách giải thích khác dựa trên quan niệm âm dương. Theo đó, 12 địa chi được chia thành 6 chi âm và 6 chi dương. Các chi chẵn thuộc âm, còn các chi lẻ thuộc dương.

Điều đáng chú ý là cách phân loại này được liên hệ với số ngón chân của các con vật. Trâu, thỏ, dê, gà và heo được xếp vào nhóm âm với đặc điểm số ngón chẵn. Rắn không có chân nhưng lưỡi chẻ làm hai nên cũng được lý giải theo số chẵn. Với mèo, loài vật thay thế thỏ trong 12 con giáp Việt Nam, chân trước có 5 ngón, chân sau có 4 ngón, được diễn giải là “tiền dương hậu âm”, nên vẫn thuộc nhóm âm.

Trong khi đó, các chi dương được liên hệ với những con vật mang số ngón lẻ. Hổ, khỉ và chó được cho là có 5 ngón, ngựa có một móng. Riêng chuột có chân trước 4 ngón nhưng chân sau 5 ngón, tức “tiền âm hậu dương”, nên được xếp vào nhóm dương.

Theo cách giải thích được Dương Thành Truyền dẫn lại, đặc điểm này, cùng với việc giờ Tý nằm ở thời điểm bắt đầu một ngày mới, có thể là lý do khiến chuột được đặt ở vị trí đầu tiên trong 12 con giáp.