Tác dụng của cơ chế chuyển vị

Hãy để tôi gợi cho bạn một ví dụ khác, một trường hợp tôi đã nghe rất nhiều từ các thân chủ của mình trong suốt những năm qua. Loại chuyển vị này không nằm gần với ý thức, nó phản ánh một cơ chế phòng vệ mạnh mẽ hơn, đặc biệt là trong môi trường công sở. Nó cũng cho thấy giá trị tích cực của việc phòng vệ, chúng ta cần nó để ứng xử khôn ngoan trong một số tình huống nhất định. Câu chuyện ấy như thế này:

“Đêm nọ, người mẹ thức giấc vì đứa con quấy khóc do khát sữa. Người mẹ xuống giường và cho đứa bé ăn. Khi cô ấy ngồi trên chiếc ghế bập bênh và cho con bú, cô cảm thấy có một sự giao cảm hạnh phúc với đứa trẻ. Cô ấy hơi sững sờ trước năng lượng của tình mẫu tử. Chưa bao giờ cô ấy trải qua cảm xúc như vậy. Cô ấy nghĩ rằng mình chưa bao giờ thấy hạnh phúc và mãn nguyện với cuộc sống của mình đến vậy. Đứa con cô ấy bú no đã chìm vào giấc ngủ. Người mẹ đặt nó vào nôi và quay trở lại giường ngủ tiếp.

Thoạt đầu, khi nhìn thấy chồng đang say giấc mà chẳng hề hay biết chuyện gì, cô có thể cảm thấy một chút thương hại - tội nghiệp anh, vì đã bỏ lỡ khoảnh khắc gắn bó tuyệt vời này. Nhưng nếu cô không thể ngủ lại ngay, cảm giác thương hại ấy có thể nhanh chóng biến thành bực bội. Và nếu đứa bé lại thức giấc, đòi bú thêm lần nữa, khi cô phải lồm cồm bò dậy lần nữa trong cơn mệt mỏi, thì cảm xúc trong lòng cô có thể thay đổi hoàn toàn.

Anh ấy thật may vì không phải thức dậy trông con vào lúc nửa đêm như tôi. Hôm sau thức dậy, anh ấy có thể cảm thấy khoan khoái, còn tôi sẽ lê lết cả ngày trong trạng thái kiệt sức. Điều đó thật không công bằng, tại sao gánh nặng cho con bú lại hoàn toàn đổ hết cho người mẹ như vậy. Tôi thực sự muốn đánh thức anh ấy ngay lập tức, để anh ấy biết cái cảm giác đó là như thế nào. Vào lúc đấy, trong cô tràn đầy nỗi oán giận đến mức không thể ngủ tiếp được.”

Mặc dù có vài sự thật trong suy nghĩ của người mẹ này, nhưng điều đó không giải thích được cấp độ của sự giận dữ. Một số bà mẹ mới sinh thường yêu cầu chồng mình cho con bú bình vào cữ bú nửa đêm ấy, nhưng điều đó cũng không khiến cơn giận trong họ nguôi ngoai. Ngay cả những cặp đôi chia sẻ việc chăm con khá công bằng cũng thường âm thầm mang trong lòng cảm giác bị thiệt thòi, mỗi người đều nghĩ rằng mình đang gánh phần việc nặng nề hơn.

Mỗi cơn giận đều tạo ra cơ chế phòng vệ riêng. Ảnh: Mother & Baby.

Ngoài những câu chuyện tôi đã nghe từ thân chủ của mình, tôi còn nói chuyện với bạn bè về trải nghiệm của họ khi lần đầu làm cha, làm mẹ. Tôi có ba đứa con, và như tôi đã nói, đôi lúc sự bực tức dường như chỉ là một phần trong chặng đường nuôi dạy con cái.

Vậy điều gì đang diễn ra ở đây? Các bà mẹ, hay những ông bố phải cho con ti bình đều sẽ cảm thấy bực bội khi phải thức trắng đêm chăm con. Có thể họ không nhận ra, có thể họ sẽ phủ nhận khi ai đó đề cập đến chuyện này, nhưng họ thường bực tức về sự thiếu kinh nghiệm trong việc chăm con của bản thân, hi sinh giấc ngủ và các nhu cầu cá nhân khác của mình để chăm sóc cho đứa trẻ thực sự là gánh nặng với họ.

Nghe có vẻ không hợp lí và cũng không công bằng, nhưng thực sự họ cảm thấy có chút tức giận đứa trẻ. Chẳng có văn bản hay sách vở nào từng nhắc đến cảm giác bực bội này cả, ngược lại, tất cả những mô tả về tình mẫu tử, phụ tử trong việc nuôi dạy con cái đều nói rằng cha mẹ luôn chỉ cảm thấy yêu thương người con, người nào ghét con thì thực sự tồi tệ không kém gì những kẻ bạo hành trẻ em.

Theo quan sát của tôi, một mức độ giận dữ hoặc oán trách nhất định là không thể tránh khỏi khi có con nhỏ. Đó là một trách nhiệm to lớn, đòi hỏi hi sinh gần như toàn bộ sự tự do cá nhân; và dù đứa trẻ có được mong chờ bao nhiêu đi nữa, việc thiếu ngủ kéo dài ngày này qua ngày khác vẫn khiến cơ thể và tinh thần kiệt quệ.

Thay vì đổ lỗi cho đứa trẻ non nớt và nhiều đòi hỏi về những đêm thức trắng của mình, người mẹ chuyển sự bực tức sang chồng mình. Đây hẳn là một ví dụ hoàn hảo về sự chuyển vị. Cảm xúc được khơi dậy bởi một người, nhưng vì cảm thấy không thể chấp nhận hay quá nguy hiểm để biểu lộ, nên được chuyển hướng sang người khác.

Tất nhiên, với những cơn giận dữ kiểu “giận cá chém thớt” như thế này, người cha có khả năng chống chọi tốt hơn nhiều so với một đứa trẻ sơ sinh, thậm chí khi anh ta thấy điều đó là không công bằng.

Theo quan điểm của tôi, điều này cho thấy vai trò quan trọng của người cha, nhằm hấp thụ sự tức giận của người mẹ, khi cô ấy không thể hoặc không nên hướng cơn giận vào đứa con. Cơ chế phòng vệ chuyển vị cho phép cô ấy chuyển trọng tâm của một cảm xúc mãnh liệt, bùng phát bên trong có thể gây hại cho đứa con sang một ai đó có khả năng chống đỡ tốt hơn.