Tranh vẽ Hippocrates. Ảnh minh họa: R.S.

Hippocrates ở đảo Cos là cha đẻ của ngành y học. Đến 2500 năm sau, ông vẫn được người đời nhớ đến nhờ Lời thề Hippocrates (một phiên bản đã được chỉnh sửa của nó vẫn được các sinh viên y khoa trên thế giới đọc khi tốt nghiệp). Nhưng Hippocrates được tôn vinh chủ yếu vì nỗ lực đưa y học thoát khỏi màn đêm mê tín và bước vào ánh sáng của khoa học.

Trong một đoạn văn kinh điển, Hippocrates viết: “Người ta cho rằng bệnh động kinh là do thần thánh giáng xuống bởi vì họ không hiểu được nó. Nhưng nếu coi mọi thứ là do thế lực siêu nhiên động tay vào chỉ vì không hiểu được thì chẳng biết bao giờ mới có điểm dừng cho mấy thứ thần thánh ma quỷ ấy”.

Thay vì thừa nhận rằng có nhiều lĩnh vực chúng ta còn chưa hiểu thấu, chúng ta lại thường nói rằng: vũ trụ thấm đẫm sự huyền bí. Một “vị thần của những lỗ hổng” [2] sẽ được giao trách nhiệm cho mọi điều chúng ta chưa hiểu rõ.

Thế nhưng, khi tri thức y học tiến bộ dần kể từ thế kỷ IV TCN, những gì ta nắm bắt được về nguyên nhân hay phương pháp điều trị bệnh tật ngày một nhiều hơn, đồng thời, những sự việc, hiện tượng phải quy cho sự can thiệp của thánh thần cũng giảm đi thấy rõ.

Tỉ lệ tử vong khi sinh và tử vong ở trẻ sơ sinh đã giảm xuống, tuổi thọ tăng lên và y học đã cải thiện chất lượng sống cho hàng tỷ người trên toàn cầu.

Trong chẩn đoán bệnh, Hippocrates đã đưa vào những yếu tố của phương pháp khoa học. Ông khuyến khích việc quan sát kỹ lưỡng và cẩn thận: “Đừng phó mặc bất cứ điều gì cho may rủi. Không được bỏ sót. Kết hợp các góc nhìn trái ngược. Căn đủ thời gian cho mình”.

Trước khi nhiệt kế được phát minh, ông đã vẽ các biểu đồ đường cong nhiệt độ của nhiều căn bệnh. Ông khuyến nghị các thầy thuốc nên có khả năng dự đoán quá trình phát triển trước sau của bệnh chỉ từ các triệu chứng hiện tại. Ông đề cao sự trung thực, sẵn sàng thừa nhận giới hạn trong kiến thức của người thầy thuốc. Ông không hề ngại ngùng khi thú nhận với hậu thế rằng hơn một nửa bệnh nhân của ông đã chết vì các căn bệnh mà ông đang cố sức điều trị.

Dĩ nhiên, lựa chọn điều trị của ông lúc đó rất hạn chế; các loại thuốc sẵn có thì chủ yếu là thuốc xổ, thuốc gây nôn và chất giảm đau/gây tê. Phẫu thuật và thủ thuật cắt đốt [2] đã bắt đầu được áp dụng. Tiếp đó, đã có những tiến bộ đáng kể được tạo ra trong thời kỳ cổ điển cho đến khi đế quốc La Mã sụp đổ.