Sách ‘Câu đố Việt Nam’ gây tranh cãi vì gợi liên tưởng tình dục

Quyển Câu đố Việt Nam gây tranh cãi với 2 câu đố bị cho là không phù hợp với thiếu nhi. Trong ảnh là ấn phẩm tái bản lần thứ 7. Ảnh: Thụy An.

Nhiều người dùng mạng xã hội tranh cãi về quyển sách Câu đố Việt Nam do Công ty sách Huy Hoàng liên kết với Nhà xuất bản (NXB) Văn học phát hành chứa 2 câu đố bị cho là có ngôn từ dung tục, không phù hợp.

Cụ thể là 2 câu đố: “Thân em vừa trắng lại vừa tròn / Sao anh lại nỡ lột quần em ra / Lột quần anh lại chẳng tha [...]? (là bánh gì?)” và “Mình tròn da lại trắng tinh / Hễ nóng đến mình thì ưỡn [...] ra / Ăn phải thịt gà thì tịt [...] đi? (là bánh gì?)”.

Nhiều người bày tỏ bất bình khi tiếp cận nội dung của hai câu đố về bánh dày và bánh đa (bánh tráng). Họ cho rằng các câu chữ trong câu đố dùng các từ trực tiếp sỗ sàng và mang tính gợi dục.

Đang khẩn trương rà soát toàn bộ tác phẩm

"Các câu đố này không chỉ thiếu vần điệu mà cách diễn đạt còn khá thô, không phù hợp để đọc cho trẻ em", "Người lớn đọc còn cảm thấy ngại"... Đó là một vài ý kiến về các câu đố trên của người dùng mạng xã hội.

Bên cạnh đó, nhiều người tranh luận do bìa sách in hình một cậu bé mục đồng, họ hiểu rằng đây là ấn phẩm dành cho trẻ em: "Trong bối cảnh hiện nay, phụ huynh càng cần lựa chọn sách cho con thật kỹ và ưu tiên những nhà xuất bản có uy tín"; "Nhìn vào bìa sách, nhiều người có thể nghĩ đối tượng hướng đến là trẻ em. Người lớn có thể nhận ra đây là kiểu ‘đố tục giảng thanh’, nhưng trẻ nhỏ chưa chắc hiểu được những lớp nghĩa ẩn phía sau".

Bà Nguyễn Lê My Hoàn - Giám đốc xuất bản Huy Hoàng Books (đơn vị liên kết xuất bản cuốn sách) - đã có những chia sẻ bước đầu với Tri Thức - Znews về nguồn gốc và quy trình của ấn phẩm. Theo đơn vị này, cuốn sách Câu đố Việt Nam không phải là một ấn phẩm mới mà thực tế đã được ký hợp đồng với tác giả và phát hành từ năm 2014.

Đại diện đơn vị phát hành cũng làm rõ đây là một tập hợp gồm 1.143 câu đố phân thành 13 chủ đề như: con người, hiện tượng tự nhiên, đồ vật, hoa quả, cây cối... . Những câu đố gây tranh cãi chỉ chiếm một phần rất nhỏ, nằm trong mục đố về các loại bánh, chứ không phải toàn bộ cuốn sách đều mang phong cách "đố tục giảng thanh".

Những câu đố khác trong quyển sách Câu đố Việt Nam đang gây tranh cãi. Ảnh: Thụy An.

"Cuốn sách được xếp trong nhóm sách Văn học. Tuy nhiên, hình thức bìa và tên sách câu đố nói chung có thể khiến một bộ phận độc giả, đặc biệt là phụ huynh, hiểu đây là sách phù hợp với trẻ em", bà bày tỏ.

Hiện tại, phía Huy Hoàng Books đang phối hợp chặt chẽ với NXB Văn học để tìm lại các hồ sơ, quyết định phát hành và hợp đồng liên quan cũng như rà soát toàn bộ ấn phẩm. Đơn vị đang tìm kiếm thêm các nguồn tư liệu và sự tham vấn từ những nhà nghiên cứu văn hóa dân gian uy tín.

Cuối cùng, bà cho biết bài học được rút ra lần này là bản thân cần có cái nhìn đa chiều hơn về công tác sưu tầm văn hóa. Việc lưu giữ các dị bản dân gian là một công việc phức tạp, đòi hỏi sự cân bằng giữa tính nguyên bản của di sản và sự phù hợp với các chuẩn mực thẩm mỹ của xã hội hiện đại.

"Đối với các lần tái bản tiếp theo, Huy Hoàng Books sẽ bổ sung phần giới thiệu của các nhà nghiên cứu về đặc điểm của các thể loại câu đố dân gian, đồng thời thiết kế lại bìa và thông tin ở bìa để giúp bạn đọc nhận diện rõ hơn nội dung và đối tượng tiếp cận của cuốn sách", Giám đốc xuất bản của đơn vị chia sẻ về các động thái tiếp theo.

Liên quan đến vụ việc, Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã có văn bản gửi NXB Văn học, đề nghị báo cáo và đang chờ tổng hợp báo cáo từ phía NXB.

“Đố tục giảng thanh” là thế nào?

Trong khi các đơn vị liên quan đang tích cực rà soát lại quy trình, các chuyên gia văn hóa chia sẻ với Tri Thức - Znews đưa ra những góc nhìn đa chiều về chức năng, giá trị và cách thức phổ biến thể loại "đố tục giảng thanh" trong bối cảnh đương đại.

Ở góc nhìn của một nhà nghiên cứu ngôn ngữ, TS Đỗ Anh Vũ cho biết hai câu đố gây tranh cãi trên mạng xã hội thuộc loại “đố tục giảng thanh”. Đây là một bộ phận phổ biến và lâu đời trong hệ thống câu đố của người Việt.

Những câu đố này thường sử dụng các từ ngữ gợi liên tưởng đến bộ phận sinh dục hoặc các hành vi nhạy cảm nhưng lời giải lại là những đồ vật hoặc sự vật gần gũi trong đời sống nông thôn như cái gàu sòng hay các loại bánh.

Dù là di sản dân gian, người soạn sách vẫn cần có sự cân nhắc kỹ lưỡng về ngôn từ khi đưa vào các ấn phẩm phổ thông.

TS Đỗ Anh Vũ

Về mục đích và vai trò của loại hình “đố tục giảng thanh”, TS Đỗ Anh Vũ nhận định: “Chức năng đầu tiên của hình thức này là giải trí. Sau những giờ lao động nông nghiệp nhọc nhằn, người dân sáng tạo ra các câu đố vui như một phương cách giải tỏa căng thẳng. Bên cạnh đó, loại hình này còn đóng vai trò cung cấp tri thức về các dụng cụ lao động, sản vật địa phương và tạo ra sự bất ngờ thú vị trong giao tiếp thông qua những thủ pháp nghệ thuật đặc trưng”.

Theo ông, trong lịch sử nghiên cứu, nhiều học giả như nhà nghiên cứu Ninh Viết Giao khi sưu tập đã giữ lại những câu đố thậm chí còn "tục" hơn so với hai câu đố đang bị chỉ trích. Tác giả quan niệm rằng đó là một phần của văn hóa dân gian và việc lược bỏ sẽ làm mất đi tính chân thực của thể loại.

Tuy nhiên, TS Vũ lưu ý thêm dù là di sản dân gian, người soạn sách vẫn cần có sự cân nhắc kỹ lưỡng về ngôn từ khi đưa vào các ấn phẩm phổ thông.

Ông cho rằng người làm sách cũng cần lưu tâm khi hình ảnh minh họa trên bìa sách dễ gây hiểu lầm cho người sử dụng đây là quyển sách dành cho thiếu nhi.

TS Đỗ Anh Vũ (trái) và tác giả Lê Minh Quốc. Ảnh: VOV, Văn chương TP.HCM.

Ở một góc nhìn khác, ông Lê Minh Quốc, tác giả loạt sách về tiếng Việt như Tiếng Việt - Từ lời ăn tiếng nói người Việt, Tiếng Việt - lắt léo và lịch lãm, Tiếng Việt - Cắc cớ cũng cứng cựa… cho rằng việc sử dụng các câu đố cần khéo léo và kín đáo hơn.

Sử dụng câu đố dân gian trong xã hội hiện đại cần một sự cẩn trọng và sàng lọc nhất định.

Tác giả Lê Minh Quốc

Theo ông Quốc, một câu đố hay phải có vần điệu dễ nhớ, tạo ra được sự liên tưởng thú vị và khiến cả người đố lẫn người nghe đều cảm thấy vui vẻ. Sự tinh tế và khéo léo là yếu tố then chốt để một câu đố có thể tồn tại và được cộng đồng chấp nhận.

Cả hai chuyên gia đều thống nhất việc xuất bản và sử dụng câu đố dân gian trong xã hội hiện đại cần một sự cẩn trọng và sàng lọc nhất định. Di sản dân gian cần được bảo tồn nhưng việc trình bày hình thức, lựa chọn nội dung cho các ấn phẩm phổ thông phải đảm bảo không gây hiểu lầm về đối tượng tiếp nhận.