Tại sao nói 'nghèo rớt mồng tơi'?

Theo Chuyện đông chuyện tây của An Chi, "mồng tơi" trong thành ngữ chính là loại rau mồng tơi quen thuộc dùng để nấu canh. Đặc điểm của loại cây này là chứa nhiều chất nhờn, dân gian còn gọi là "nhớt", "dớt" hoặc "rớt".

Ông cho rằng thành ngữ được hình thành từ sự kết hợp của hai tổ hợp từ riêng biệt là "nghèo rớt" và "rớt mồng tơi". Trong đó, "nghèo rớt" tức là nghèo đến mức không còn gì, tương tự các cách nói "sạch trơn", "hết nhẵn", "hết trọi". Còn "rớt mồng tơi" đơn thuần chỉ chất nhớt có trong lá rau mồng tơi.

Theo An Chi, việc ghép hai cụm từ này lại tạo nên một cách nói mang tính đùa tếu, giống nhiều thành ngữ dân gian như "dốt đặc cán mai", "say quắc cần câu" hay "tuyệt cú mèo". Trong những trường hợp này, thành tố đi kèm (cái cán mai, cần câu, mồng tơi...) thực chất không liên quan trực tiếp đến ý nghĩa chính (dốt, say, nghèo) mà chỉ dùng để miêu tả thêm cho từ đứng ngay trước nó nhằm tạo sự vui nhộn.

An Chi cũng dẫn lại một số quan điểm từng được đưa ra để giải thích nguồn gốc thành ngữ. Một giả thuyết cho rằng chất nhớt của rau mồng tơi tượng trưng cho cảnh tiền bạc vào tay người nghèo rồi trôi tuột đi, không giữ được lâu. Tuy nhiên, cách hiểu này "tỏ ra gượng ép khó chấp nhận".

Một cách giải thích khác được ghi nhận trong sách Kể chuyện thành ngữ tục ngữ cho rằng "tơi" là áo tơi của nông dân, còn "mùng tơi" là phần vai áo được kết bằng những tàu lá bền nhất. Theo giả thuyết này, người quá nghèo phải mặc chiếc áo tơi cũ đến mức phần thân áo rơi rụng gần hết, chỉ còn lại phần mùng tơi.

Tuy nhiên, An Chi đánh giá lối giải thích này "cũng không có sức thuyết phục". Theo học giả, việc cố tìm mối liên hệ trực tiếp giữa cái nghèo với rau mồng tơi hay chiếc áo tơi xuất phát từ việc sắc thái đùa tếu ban đầu của thành ngữ đã phai nhạt theo thời gian. Đây cũng là lý do xuất hiện nhiều cách giải thích khác nhau về nguồn gốc của câu nói quen thuộc này.